§36. Латын сын есімдері
Латын сын есімдері тек,сан және септікте өзгереді.Өзінің ерекше септеуі жоқ,олар зат есімдер сияқты 1,2,3-септеулер бойынша өзгереді.4-шіжәне 5-ші септеулер бойынша сын есімдер септелмейді.
Сын есімдер екі топқа бөлінеді:
біріншісі-1-және 2-септеулердің сын есімдері,
екіншісі-3-септеудің сын есімдері
§37.Бірінші топтың сын есімдері
(1-және 2-септеулердің сын есімдері)
1-септеуге -а жалғауымен аяқталатын фемининум тегінің сын есімдері жатады.
2-септеуге-us,-er жалғауларымен аяқталатын маскулинум тегінің және –um жалғауымен аяқталатын орта тегінің сын есімдері жатады.
Бірінші топтың сын есімдерінің сөздік тұлғасы
Сөздікте маскулинум тегінің сын есім тұлғасымен қатар атау септігінде жекеше түрде фемининум және орта тегінің жалғаулары беріледі.
Мысалы:purus, a,um- таза (қазақ тілінде грамматикалық тек жоқ,орыс тілімен салыстырыныздар-чистый,ая,ое)ruber bra brum-қызыл(орыс тілімен салыстырыныздар-красный ,ая,ое)
| Nota bene! Сын есімдерді сөздік тұлғада есте сақтау қажет! |
Бірінші топтың сын есімдерінің септеу үлгісі
| Casus | Singularis |
| Masculinum | Femininum | Neutrum |
| Nom. | Pur-us | Pur-a | Pur-um |
| Gen. | Pur-i | Pur-ae | Pur-i |
| Dat. | Pur-o | Pur-ae | Pur-o |
| Acc. | Pur-um | Pur-am | Pur-um |
| Abl. | Pur-o | Pur-a | Pur-o |
| Casus | Singularis |
| Masculinum | Femininum | Neutrum |
| Nom. | Dexter | Dextr-a | Dextr-um |
| Gen. | Dextr-i | Dextr-ae | Dextr-i |
| Dat. | Dextr-o | Dextr-am | Dextr-o |
| Acc. | Dextr-um | Dextr-ae | Dextr-um |
| Abl. | Dextr-o | Dextr-a | Dextr-o |
| Casus | Pluralis |
| Musculinum | Femininum | Neutrum |
| Nom. | Pur-i | Pur-ae | Pur-a |
| Gen. | Pur-orum | Pur-arum | Pur-orum |
| Casus | Pluralis |
| Masculinum | Femininum | Neutrum |
| Dat. | Pur-is | Pur-is | Pur-is |
| Acc. | Pur-os | Pur-as | Pour-a |
| Casus |
|
| Masculinum | Femininum | Neutrum |
| Nom. | Dextr-i | Dextr-ae | Dextr-a |
| Gen. | Dextr-orum | Dextr-arum | Dextr-orum |
| Dat. | Dextr-is | Dextr-is | Dextr-is |
| Acc. | Dextr-os | Dextr-as | Dextr-a |
| Abl | Dextr-is | Dextr-is | Dextris |
§38.Қиысатын анықтауыш
Латын тілінде сын есімдер зат есімнен кейін тұрады.Сын есімдерді зат есімдермен дұрыс қиыстыру үшін зат есімнің тегін,саның,септігін анықтай отырып,дәл сондай тұлғада сын есімді де қою керек.Егер зат пен сын есім текте,санда,септікте қиысатын анықтауыш дейді.
Мысалы:Substantia pura-таза зат
Succus purus-Таза шырын
Vaselinum purum-Таза вазелин
Бірінші топтың сын есімдерімен зат есімдердің септеу үлгісі
Маскулинум тегі
Musculus rectus-тік бұлшық ет
| Casus | Singularis | Pluralis |
| Nom. | Muscul-us rect-us | Muscul-i rect-i |
| Gen. | Musculu-i rect-i | Muscul-orum rect-orum |
| Dat. | Muscul-o rect-o | Muscul-is rects-is |
| Casus | Singularis | Puralis |
| Acc. | Muscul-um rect-um | Muscul-os rect-os |
| Abl. | Muscul-o rect-um | Muscul-is rect-is |
| Casus | Singularis | Pluralis |
| Nom. | Ocul-us-dexter | Ocul-I dextr-ae |
| Gen. | Ocul-I dextr-i | Ocul-orum dextr-orum |
| Dat. | Ocul-o dextr-o | Ocul-is dextr-is |
| Acc. | Ocul-umdextr-um | Ocul-os dextr-os |
| Abl. | Ocul-o dexter-o | Ocul-is dextr-is |
Фемининум тегі
Vena dextra-оң жақ көктамыр
| Casus | Singularis | Pluralis |
| Nom. | Ven-a dextr-a | Ven-ae dextr-ae |
| Gen. | Ven-ae dextr-ae | Ven-arum dextr-arum |
| Dat. | Ven-ae dextr-ae | Ven-is dextr-is |
| Acc. | Ven-am dextr-am | Ven-as dextr-as |
| Abl. | Ven-a dextr-a | Ven-is dextr-is |
Орта тегі
Extractum fluidum-cұйық сығынды
| Casus | Singularis | Pluralis |
| Nom. | Extract-um fluid-um | Extact-a fluid-a |
| Gen. | Extract-I fluid-i | Extract-orum fluid-orum |
| Dat. | Extract-o fluid-o | Extract-is fluid-is |
| Acc. | Extract-um fluid-um | Extract-a fluid-a |
| Abl. | Extract-o fluid-o | Extract-is fluid-is |
Бірақ қиысқан сын есім мен зат есімнің жалғаулары бірдей бола бермейді.
Зат есім мен сын есім өзара текте,санда септікте қиысса да, олар әр түрлі септеулерге жатуы мүмкін.
Мысалы: ақ балшық(botus alba-bolus,i,f,albus,-a,-um).Септегенде әрбір сөз жалғауларына сәйкес септеледі.
| Casus | Singularis | Pluralis |
| Nom. | Ol-us alb-us | Bol-I alb-I |
| Gen. | Bol-I alb-i | Bol-orum alb-orum |
| Dat. | Bol-o alb-o | Bol-os alb-os |
| Acc. | Bol-um alb-um | Bol-os alb-os |
| Abl. | Bol-o alb-o | Bol-is alb-is |
§40.Қабылданған материалдарды бекіту
33-жаттығу.Латын тілінен аударыныз:
M.1.Morbus chronicus.2.Vesica fellea.3.Vena cava.4.Nervus vagus.5.Aorta thoracica.6.Ventriculus dexter.7.Musculi obligue et recti.8.Vertebrae coccygeae.9.Glandulae endocrinae.10Glandulae thyroidea.11.Musculusdeltoideus.12.Arteria coronaria dextra.13.Arteria cerebri media.14.Arteria iliaca externa.15.Glandulae endocrinae.16.Nervus ishiadicus.17.Intestinum crissum.18.Tunica mucosa recti.19.Vesica urinaria.20.Fractura humeridextri.
M.-Ф.1.Tinctura amara .2.Oleum Vaseline et oleum camphoratum.3. Saccharum.4.Charta cerata.5.Aqua destillata.6.Virta nigra.7.Mentha piperita .8.Extractum Absinthiispissum.9.Tabulettae Tetracyclini et Nystatini obductae.10.Infusum Swnnae compasitum.11.Tabulattae Extracti Valerianae.12.Extractum Belladonnae siccum.13.Da oleum camphoratum in ampullis.14.Extractum Leonurifluidum.15.Tabulettae Acidi acetysalicylici0.25
34-жаттығу.Қазақ тілінен аударыныз:
М.1.Оң жақ асқазан.2.Оң жақ көзде.3.Ішкі және сыртқы аурулар.
4.Ішкі кеуде күретамыры.5.Ішкі кеуде көктамырлары.6.Сол жақ көзде.7Тіл асты жүйке.8.Тәжді күре тамыр .9.Көру жүйесі.10.Терең бұлшық еттер.11.Тілдің көлденен бұлшық еттері.12.Көздердің және мұрынның бұлшық еттері мен жүйкелері.13.Жүйке ауырулары .14.Оң жақ бұғананың сынуы.15.Кеуде қолқасы
М.-Ф.1Таза кодеин .2.Рауғаштың құрғақ сығындысы.3.Жалбызтікіннің(алтей)қоюсығындысы.4.Дәрі қабықшасымен қапталған таблеткалары.5.Ақ қантты тазартылған суда ерітіп.6.Майсана,майкене(кастор)майын иілімді желатинді капсулаларда бер.7.Тік ішек арқылы.8.Сары май(мазь)9.Бұрыш жалбыздың суы.10.Қоңыр шынсауытта(склянкада)микстураны бер.
937
69 309 
