Публикации детей

Дашеев Хэшэгтэ,

Буряад Уласай үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернат

Хүтэлбэрилэгшэ: Лубсанова Ц.В.

Эртэ урда сагһаа хойшо манай буряад арад ёһо заншалаа, арадайнгаа аман зохёолоо хадагалжа, үе үеһөө дамжуулан ябаа гээшэ. Нютагай наһатай зон залуу үетэндөө дамжуулжа һургадаг байгаа. Би шэнжэлэлгэ соогоо төөбиингөө суглуулһан дуунуудые удхын, байгуулгын талаар хаража үзэхэ гэжэ шиидээб.

Буряад арадай аман зохёолой нэгэ һалбаринь дуунууд болоно. Хүн бүхэнэй мэдэһээр, арад зон сэьхэлэйнгээ һанал бодол, ажабайдал, инаг дуран тухайгаа дуунуудые зохёожо дууладаг байгаа.

Захааминай аймагай Шара-Азарга нютагай багшын ажалай ветеран, минии төөбии- Марина Дымбрыловна Лубсанова эдир жааханһаань эхилжэ, арадай дуунуудые дуулахаһаа гадна, тэрээгээр ехэ һонирходог һэм гэжэ хөөрэдэг юм. Тиимэһээ дуунуудые суглуулжа, бэшэжэ абадаг байгаа.

“Урданай дуунуудые суглуулжа, үри хүүгэдтээ, залуу үетэндэ дамжуулха шухала,”- гэжэ төөбиимни хэлэнэ.

Суглуулһан дуунуудайнь удхаар харабал, тэрэ үе сагай түүхэ, арад зоной ажабайдал элеэр харуулагдана. Сэдэбэй талаарнь харахада, элдэб: зүблэлтэ саг, хамтын ажахы, залуу бэреэдүүдэй дуун, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн, нүхэрөө дайнһаа хүлеэлгэ г.м.

Хадамда дурагүйгөөр ошоһон басагадай гунигтай дуунууд элбэг байгаа.

Хара түмэр тогоогоо

Ханхинатар табяарай,

Хатуу шэрүүн байбалынь,

Харяад, бусаад ерээрэй.

Булхан, булхан тогоогоо

Булан тээшэнь табяарай,

Бусад буруу байбалынь,

Бусаад, харяад ерээрэй.

Харида ябаһан бэри түрэл нютагаа, аба эжыгээ ходол һанадаг байгаа:

Алтан шэнги болоһойб даа,

Абдарай оёорто хэбтэхэ бэлэйб.

Айдархан албатан түрэһэн һайб,

Абынгаа нютагые һахиха бэлэйб.

Мүнгэн шэнги болоһойб даа,

Мүнһэн соогоо хэбтэхэ бэлэйб.

Мүнхэ албатан түрэһэн һайб,

Эсэгынгээ нютагые һахиха бэлэйб.

Үндэһэн нааданай дуунууд хэды һайхан даа:

Үндэр дээрэ дуудаха

Үлэ загал буга бииз.

Үбэлжөөндөө дуудаха

Манай ахын буга бииз.

Нахил дээрээ дуудаха

Найман һалаа буха бииз.

Намаржаандаа дуудаха

Манай ахын буха бииз...

Хаанашье ябахада, хараха, харгалзаха аханараа хүндэлһэн дуунууд олон:

Ханатайхан гэрыгээ

Хамһалсагшал ахайнар,

Хатуу саазын ерэхэдэ,

Харюусагшал ахайнар.

Булантайхан гэрыгээ

Бодхолсогшол ахайнар,

Буруу саазын ерэхэдэ,

Бусаалгагшал ахайнар.

Зүблэлтэ сагай үеын дуунууд хамтын ажал магтана:

Халуун наран намжааржа,

Хададаа сэсэрлиг болохонь гү?

Хамагай сэдьхэл ондооржо,

Колхоз, коммуна болохонь гү?

Улаанхан наран намжааржа,

Уулада сэсэрлиг болохонь гү?

Уладай сэдьхэл ондооржо,

Улаанхан бүлгэм болохонь гү?

Ангиин тэмсэлэй үедэ нюдарган баяшуулые муушалһан дуун:

Арбан шүдэтэй борноймнай

Ара полиин хүлһэншэ,

Арьбан ехэтэй хулаагнай

Артелиимнай хүлһэншэ.

Хорин шүдэтэй борноймнай

Хойто полиин хүлһэншэ,

Хормой утатай буржуйнай

Колхозоймнай хүлһэншэ.

Тэрэ сагайнгаа гүрэн түрын ударидагшадые магтаһан дуунууд һонин. Ангинуудай хоорондо суурхаһан, сэрэгэй сайд байһан (нарком) Климентий Ворошиловые дуунда оруулһан байна:

Хүлдөө сагаантай хүрэнөөрөө

Хүндэлэгнүүлээ Ворошилов,

Хүдэлмэришэн, таряашанай хүбүүдые

Хүмүүжүүлээ Ворошилов.

Табхай сагаан хүрэнөөрөө

Табаруулаа Ворошилов,

Таряашан, хүдэлмэришэнэй хүбүүдые

Танилсуулаа Ворошилов.

Сагай хубилжа, мүнгэ алтаар, эд зөөреэр, наадаха шагай, шатарай дэлгэрһые, архи тамхи уужа алмайрһые дууланад:

Энгэр заха хубилжа,

Эрхы даража болобо.

Энэ үе хубилжа,

Шагай, шатар болобо.

Хамсын урдахи хубилжа,

Хурга дараха болобо.

Хойто үе хубилжа,

Архи, тамхи болобо.

Ёохор наадаяа магтаагүйдөө яахаб:

Набтар хадын саанаһаа

Нара гараса хатарая.

Нарин голой хюрууе

Хайласарынь хатарая.

Үндэр хадын саанаһаа

Үүрэй солбоноор хатарая.

Үргэн голой хюрууе

Хайласарынь хатарая.

Би төөбиингөө суглуулжа бэшэһэн ёохорой дуунуудые шэнжэлжэ, хаража үзэхэдөө, баян хэлэтэй, хурса мэдэрэлтэй болохоһоо гадна, нютаг хэлэеэ үшөө үзэхэб, шэнжэлхэб гэжэ һананаб. Ёһо заншалаа мартангүй, зүб сэгнэжэ ябаял даа гэжэ уряалнаб!