Рабочая программа по бурятскому языку, 7 класс

1. Тайлбари бэшэг

        I. Түрэлхи хэлэ заалгын зорилгонууд. Һургуулиин шухала зорилгонь хадаа ургажа ябаа үетэндэ эрдэм болбосоролой үндэһэ һууриие гүнзэгыгөөр ба бата бэхеэр үгэхэ, тэдэниие ажал дээрэ хэрэглэхэ, дадал шадабаритай болгохо, хүгжэлтын юрэнхы үзэл бодолтойгоор хүмүүжүүлхэ гэһэн юм.
        1. Һурагшадай түрэлхи хэлэ үзэлгэ хадаа оршон тойронхи байдалые ойлгоходонь, мүн ород хэлэ болон бэшэшье предмедүүдые үзэхэ хэрэгтэнь ехэ туһа хүргэдэг.
        Гадна һурагшадые болбосоруулха, хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ туһалха арга боломжотой. Ушар тиимэһээ түрэлхи хэлэнэй үүргые саашань улам дээшэлүүлхэ, энэ предмет заалгые, хэшээл бүхэнэй үрэ дүнгые һайжаруулха шухала.
        2. V классай буряад хэлэнэй программа соо буряад хэшээлэй гол удха болон шухала шэглэлнүүд хараалагдана.
        Эдэ шэглэлнүүдэй тон шухалань хадаа һургалга хүмүүжүүлгэ хоёрые түрэлхи хэлэ, литературын хэшээлнүүдтэ нягта холбоотойгоор эмхидхэхэ гэһэн эрилтэ болоно.
        3. Түрэлхи хэлэндэ, тэрэнэй үүргэдэ һурагшадай һонирхолые саг үргэлжэ дээшэлүүлжэ, тон дуратайгаар хүмүүжүүлхэ шухала. Тиигэхын тула буряад хэлэнэй баялигые, тэрэнэй уран аргануудые – зэргэсүүлгэ, эпитет, метафора гэхэ мэтые—хэшээлдээ хэрэглэхэ, тэдэниие һурагшадай хэлэлгэдэ хэрэглүүлжэ һургаха. Тиихэтэеэ хамта түрэлхи хэлэ заахадаа, һурагшадта гүнзэгы, бата бэхи эрдэм болбосорол олгохо хэрэгтэй.
        4. Буряад хэлэ заахадаа, багша болбол теоретическэ асуудалнуудта тусхай анхарал хандуулха: абяанай болон үгын шэнжэлэлгэдэ, үгын бүридэлдэ, хэлэлгын хубинуудта, мэдүүлэл соохи үгэнүүдэй холболгодо, мэдүүлэлэй байгуулгада, бэшэгэй дүримүүдтэ, сэглэлтын тэмдэгүүдтэ гэхэ мэтэ.
        Һурагшадай теоретическэ мэдэсэнүүдые элдэб янзын шүүлбэри хэхэдээ элирүүлхэ.
        5. V класста морфологи заахадаа, синтаксис дээрэ үндэһэлжэ, тэрээнтэй нягта холбоотойгоор зааха ёһотой. Тиихэдээ мэдүүлэл соо үгтэһэн хэлэлгын хубинуудай хоорондохи холбоое, бэе бэеһээ дулдыданги байһые ойлгуулха. Жэшээлхэдэ, глагол үзэхэдөө, тэрэнэй юун тухай хэлэһые, тодорхойлһые ойлгуулха. Хэрбээ “Доржо сэбэрхэнээр бэшэжэ байна” гэжэ мэдүүлэл үгөө һаа, энэ мэдүүлэлэй хэлэгшые, тэрэнэй гаралгые, юун тухай хэлэгдэһые элирүүлхэ болоно. Мүн тиихэдэ ямарханаар бэшэжэ байһыень элирүүлһэн үгэ (сэбэрхэнээр) дээрэ тогтохо болоно.
        6. Багшын шухала зорилгонуудай нэгэниинь хадаа һурагшадые алдуугүйгөөр, зүбөөр бэшүүлжэ һургаха болоно.
        Бэшэгэй дүримүүдые, сэглэлтын тэмдэгүүдые үзэхэдөө, һурагшад зүбөөр ойлгоод, тэдээнээ алдуугүйгөөр хэрэглэжэ һураха ёһотой.
        7. Түрэлхи хэлые литературатайнь нягта холбоотойгоор зааха хэрэгтэй. Тиихэдээ литературын хэшээлдэ үзэһэн уран зохёолой хэлэ, найруулга, холбоо үгэнүүд, оньһон болон хошоо үгэнүүд, зэргэсүүлгэнүүд, зохид мэдүүлэлнүүд, богонихон текстнүүд гэхэ мэтые буряад хэлэнэй хэшээлнүүдтэ үргэнөөр хэрэглэхэ шухала.
        8. Түрэлхи хэлэ, литературын хэшээлнүүдтэ хэлэлгэ хүгжөөлгэ хараалагданхай. Тиимэһээ изложени болон сочинени бэшэлгэ, хөөрэжэ һургалга гэхэ мэтэ хүдэлмэринүүд дүүргэгдэхэ ёһотой.
        9. Буряад хэлэ үзэлгэ бэшэ предмедүүдые үзэлгэтэй нягта холбоотой. Жэшээлхэдэ, буряад хэлэндэ түшэглэн, ород хэлэнэй олон ойлгосонуудые һурагшадта ойлгуулжа, хоёрдохи хэлэндэнь һургаха зэргэтэй.
        Дээрэ хэлэгдэһэн һургалга болон хүмүүжүүлгын зорилгонуудые дүүргэхын тула багша болбол өөрынгөө эрдэм мэдэсые, дүй дүршэлые саг үргэлжэ дээшэлүүлжэ байха ёһотой. Тиихэдээ буряад хэлээр, литератураар, методикоор, педагогикоор, психологёор шэнэ шэнэ номуудые уншажа, хэшээл бүридөө һайнаар бэлдэжэ, үрэ дүн һайнтайгаар зааха уялгатай.

        II. Хэлэлгэ хүгжөөлгэ. Буряад хэлэнэй грамматика үзэлгэ хадаа һурагшадай ухаан бодолые дээшэлүүлхэ, тэдэнэй хэлэлгэ хүгжөөхэ зорилготой. Энэ хүдэлмэри бүхы хэшээлнүүдтэ бэелүүлэгдэхэ ёһотой.
        Түрэлхи хэлэнэй хэшээлдэ хэлэлгэ хүгжөөлгэ хадаа иимэнүүд гол шэглэлтэй байха, гэбэл:
        1. Литературна хэлэндэ һургалга. Абяануудые, үгэнүүдые, мэдүүлэлнүүдые зүбөөр нэрлэхэ, үгүүлхэ, аялга нугалбаритайгаар хэлэхэ, уншаха болоно. Мүн тиихэдэ мэдүүлэл соо хэрэглэгдэһэн үгэнүүд һуури байраяа зүбөөр олоһон, удхынгаа талаар тон тааранги байха ёһотой. Литературна хэлэндэ һурагшадые һургажа байхадаа, багша болбол тэдэнэй нютаг хэлэнэй алдуунуудые усадхажа байха зэргэтэй. Тиихэдээ һурагшадта хэлэжэ байха шухала: манай нютагта энэ абяае гү, али үгые иигэжэ үгүүлдэг, литературна хэлэндэ тэрэ абяан ондоогоор үгүүлэгдэдэг, хэлэгдэдэг г. м.
        2. Һурагшадай үгын нөөсые болон мэдүүлэл зохёолгые баяжуулга. Һурагшадай уншахада, бэшэгэй хүдэлмэри дүүргэхэдэнь, хүшэр удхатай үгэнүүдыень ойлгуулжа хэрэглүүлхэ шухала. Словарна хүдэлмэри хэхэдээ, һурагшад шэнэ үгые ажаглаха, тэрэниие словарь соо бэдэржэ, удхыень зүбөөр ойлгожо абаха ёһотой.
        Мэдүүлэл зохёожо һуралга хадаа хэлэлгэ хүгжөөлгэдэ айхабтар ехэ туһатай. Һурагшад үгэнүүдые, холбоо үгэнүүдые зүбөөр хэрэглэжэ, мэдүүлэл зохёожо һураха уялгатай.
        3. Холбоо хэлэлгэдэ һургалга. Һурагшад болбол буряад хэлэнэй грамматика үзэжэ байхадаа, упражнени дүүргэхэдээ, изложени болон сочинени бэшэхэдээ, үгэнүүдэй удхые, тэдэнэй холбоое зүбөөр хэрэглэжэ һураха ёһотой. Тиихэдээ тэдэнэр изложениин гү, али сочинениин темые зүбөөр шүүмжэлхэ, гол удхыень зүбөөр ойлгохо, түсэб зохёохо. Тэрэнэйнгээ үндэһөөр хэлэнэй материал хэрэглэн, гуримтайгаар зохёолгоёо бэшэхэ.

2. Программын байгуулга ба удха

6 –дахи класста үзэhэнөө дабталга(11 ч). Юумэнэй нэрын морфологическа шанар шэнжэ. Шанарта ба харилсаата тэмдэгэй нэрэ. Тоогой нэрэнүүдэй хэлэлгэдээ хэрэглэлгэ. Дайбар үгэнүүдэй үйлэ, шанар тодорхойлолго.

Yйлэ үгэнүүд (42 час). Эхин класста үйлэ үгэнүүд тухай үзэһэнөө дабталга. Yйлэ үгэнүүдэй удха ба гол морфологическа шэнжэнүүд, тэрэнэй синтаксическа үүргэ. Yйлэ үгэнүүдые мэдүүлэлэй хэлэгшэ болгон хэрэглэлгэ. Yйлэ үгэнүүдэй һуури. Yйлэ үгэнүүдэй хандаһан, мэдүүлһэн, причастна түхэлнүүд. Yйлэ үгэнүүдэй нюурай частицануудые абалга. Yйлэ үгэнүүдэй бии бололго ба залогууд. Причастинуудай зохилдол, хамаадал. Причастинуудай юумэнэй нэрэ бололго. Деепричастна түхэл. Причастна ба деепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүд. Тэдэнэй сэглэлтын тэмдэгүүд (юрэнхы ойлгосо). Элдэб янзын глаголнуудые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ.Причастна болон дсепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүдые хэлэлгэдээ олоор хэрэглэлгэ.

Дахуул үгэ (5 час).Бэеэ даагаагүй хэлэлгын хубинууд тухай юрэнхы ойлгосо. Дахуул үгэнүүд тухай ойлгосо. Ондоо хэлэлгын хубинуудһаа гараһан дахуул үгэнүүд. Дахуул үгэнүүдэй дахаһан үгынгөө залгалтануудые абалга.

Холболто үгэнүүд. (13 час). Холболто үгэнүүд тухай ойлгосо.Юрын ба орео холболто үгэнүүд. Ниилэлдүүлһэн ба дахуулһан холболто үгэнүүд тухай ойлгосо. Дүтэрхы удхатай холболто үгэнүүдые хэрэглэхэ шадабаритай болголго.

Зүйр үгэнүүд (7 час). Зүйр үгэнүүд тухай ойлгосо, тэдэнэй илгарал. Зүйр үгэнүүдые хамаатай үгэтэйнь сугтань ба амяарынь бэшэхэ дүрим. Нюурай зүйр үгэнүүдые зүбөөр хэрэглэн, хамаатай үгынь хойно залгалга. Зүйр үгэнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ.

АТусхай хэлэлгын хубинууд (7 час). Аянгалһан үгэнүүдэй удха, тэдэнэй хэлэлгэ соохи үүргэ. Абяа дууряаћан үгэнүүд. Аянгалһан үгэнүүдые дуунайнгаа аялгаар илгалга. Аянгалһан үгэнүүдэй хойно запятой ба шангадхаћан тэмдэг хэрэглэлгэ. Аянгалһан үгэнүүдые хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ.

Жэлэй ћүүлдэ дабталга (20 час)

Yйлэ үгэнүүдэй синтаксическа үүргэ.

Причастна ба деепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүд. Тэдэниие хэлэлгэдээ зүбөөр хэрэглэлгэ. Иимэ мэдүүлэлнүүдые нугалбаритайгаар хэлэлгэ, уншалга. Дахуул үгэнүүдые зүбөөр хэрэглэлгэ. Нюурай зүйр үгэнүүдые дабталга. Аянгалһан үгэнүүдтэй мэдүүлэлнүүдые аялга нугалбаритайгаар уншалга.

3. Хүлеэгдэхэ дүнгүүд

Һурагшад долоодохи класс дүүргэхэдээ, иимэнууд шадабаритай болон дадалтай болохо ёhотой:

Хэлэлэгдээ олон янзынүйлэ үгэнүүдые зүбөөр хэрэглэжэ hураха;

Причастна ба деепричастна дахуулалнуудтай мэдүүлэлнүүдые хэлэлгэдээ хэрэглэхэ;

Дүтэрхы удхатай холболтонуудые зүбөөр хэрэглэхэ;

Зүйр үгэнүүдэй илгаануудые мэдэхэ, зүбөөр хэрэглэжэhураха;

Аянгалhан үгэнүүүдые хэлэлгэдээзүбөөр хэрэглэжэhураха;

Орёо түсэб зохёохо. Дэлхэйн байгаали гү,али ямар нэгэн юумэн тухай тобшоор, зүбоор юрэ хоорэхэ, бэшэхэ.

Сочинени бэшэхэ материала суглуулха, зүбоор hанал бодолоо удаа дараалан бэшэхэ шадабаритай болохо.

Бэшэхэ гүрим.

1. Нэн түрүүн найруулгынгаа темэ шэлэгты.

2.Гол бодол яажа элирүүлхэ. Тодорхойлхо.

3.Гол бодолоо элирүүлээд, эпиграф шэлэгты.

4.Түсэб зохеогты.

5. Түсэбэй пункнуудые тодорхойлхо материала тэмдэглэгты, тон шухала бодолнуудаа онсологты.

6. Бодолоо баталhан цитатануудые, жэшээнүүдые абагты.

7.Түсэбэйнгоо ёhоор материала гүримшуулагты.

8.hанал бодолойнгоо удаа дараалан hубариhые, хубинуудайнь хоорондохи холбооень, хэмжүүрынь анхарагты.

9.Бэшэhэн найруулгаяа дэбтэртээ сагаалан буулгажа бэшэгты.

Юрэнхы түсэб тухай.

Оролто хуби. Автор тухай мэдээн тон тобшоор үгтэхэ. Сочинениин гол бодол шэглэл тодорхойлхо, юун тухай бэшэхэ байhыетнай элирүүлхэ үүргэтэй.

Гол хуби. Сочинениин темэ задалжа, гол асуудалнуудые тодорхойлон, тобшололдо асарха зорилголтой.

Түгэсхэл. Бэшэhэн матералыетнай согсолхо, онсолхо. Оорынтнай hанал бодол элирүүлхэ ёhотой.

Диктант сэгнэлтэ:

«5»-сэгнэлтэалдуугүй бэшэhэн гү, али шухала бэшэ 1 бэшэгэй дүримоор гү, али шухала бэшэ 1 сэглэлтээр алдуутай байhан хүдэлмэриин түлоо табиха;

«4»- сэгнэлтэдиктант соо 2 бэшэгэй дүримоор ба 2 сэглэлтээр байhан гү,али 1 бэшэгэй,3 сэглэлтээр алдуутай байhан гү,али бэшэгэй дүримоор алдуугүй аад,4 сэглэлтээр алдуутай байhан хүдэлмэриин түлоо табижа болохо. Мүн «4» сэгнэлтэ 3 бэшэгэй дүримоор алдуутай аад, сэглэлтын тэмдэгтэ алдуугүй hаань табижа болохо.

«3» сэгнэлтэ4 бэшэгэй дүримоор,3 сэглэлтээр алдуутай аад гү, али 3 бэшэгэй дүримоор, 5 сэглэлтээр алдуутай байhан, үгышье hаа бэшэгэй дүримоор алдуугүй аад, 7 сэглэлтээр алдуутай диктантын түлоо табиха. Юрэнхыдөө, буряад хэлэ муу мэдэдэг hурагшадта 5 бэшэгэй дүримоор ба 4 сэглэлтээр алдуутай байгаашье хадань табижа болохо. Мүн баhа «3» сэгнэлтые диктант соо бэшэгэй дүримоор ба сэглэлтээр 6 алдуутай байхаданьшье табижа болохо.

«2»-сэгнэлтэ7 бэшэгэй дүримоор ба 7 сэглэлтээр алдуутай гү,али 6 бэшэгэй дүримоор,8сэглэлтээр алдуутай гү, али 5 бэшэгэй дүримоор ,9 сэглэлтээр алдуугай,мүн 8 бэшэгэй дүримоор ,6 сэглэлтээр гү, али энээнhээшье олон алдуутай диктантын түлоо табиха.

Бэшэгдэхэ ажалай хэмжээн

Сэгнэлтэ: Нэгэдэмэл шалгалтын хүдэлмэри.

Диктантhаа ба нэмэлтэ грамматическэ болон бэшэгэй дүримоор гү,али лексическэ даабариhаа бүридэhэн шалгалтын хүдэлмэридэ түд бүридэнь сэгнэhэн хоёр сэгнэлтэ табиха.

Нэмэлтэ даабари дүүргэhые иимээр сэгнэхэ:

«5» сэгнэлтэ-hурагшадай бүхы даабарияа дүүргэhэн байгаа hаань;

«4»- сэгнэлтэ –даабариин гурбанай хоёр хубиие зүбоор дүүргэhэн байгаа hаань;

«3»- сэгнэлтэ даабариин хахадые зүбоор дүүргэhэн хүдэлмэриин түлоо;

«2»- сэгнэлтэ даабариин гурбанай нэгэ хуби зүбоор дүүргэжэ шадаагүй гү,али даабари дүүргэжэ шадаагүй гү,али даабари дүүргэжэ шадаагүй байгаа hаань табиха.

Найруулга сэгнэлгэ

Найруулга бэшүүлхэ текст hургалгын, болбосоролой, хүмүүжүүлгын зорилго хангаhан, удхынгаа ба үгэ хэлэнэйнгээ талаар hурагшадай бэшэжэ шадахаар байха ёhотой.

Һурагшадай найруулгада хоёр сэгнэлтэ табиха. Тэдэнэй бэшэhэн найруулга сэгнэхэдээ, иимэ эрилтэ хараадаа абаха:

-hурагшын хэр зэргэ текстын гол удха ойлгоhые;

-текстын удха хэр зэргээр дамжуулааб;

-найруулгын удаа дара ба холбоое;

-үгэ шэлэн абаhые, мэдүүлэл зүбоор зохёоhые, мэдүүлэл соохи үгэнүүдэй холбоо болон гүрим, олон янзын мэдүүлэл хэрэглэhэниие, сэхэ болон ооршэлэн хэлэлгэ тааруулан зохёоhые;

-найруулгын стилистичекэ hайн талые (үгэ, мэдүүлэлэй олон янза, хэлэнэй баялиг зүбоор хэрэглэлгэ);

-бэшэгэй дүримдэ, сэглэлтын тэмдэгтэ гаргаhан алдуу

Зохёолго, найруулга сэгнэхэдээ, хоёр сэгнэлтэ табиха:

1)удхын болон хэлэлгын тулоо; 2) зуб бэшэлгын тулоо

4. Тематическа түсэблэлгэ.

Һурагшадаай хэрэгсэлнүүд:

1 Буряад хэлэн: 7-дохи класста үзэхэ ном. «Буряад хэлэн» О.Ш.Цыремпилова, Ц.С.Жанчипова.Улан – Удэ, Бэлиг, 2013 ;

4 Дидактические материалы по бурятскому языку для 5-9 классов. Батоев Б.-Д. Б. - Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 2000

Багшын методическа хэрэгсэлнүүд:

1. «Методическа дурадхалнууд» 7-дохи класс. О.Ш. Цыремпилова, Ц.С. Жанчипова,2017

2. Диктантнуудай суглуулбари. Буряад хэлэнэй багшанарнуудта зорюулhан пособи. 5,6 класс. Спасова Д.М. - п.Усть-Ордынский, 2006

3. Буряад хэлээр лабораторно-практическа хүдэлмэринүүд. Санжаева А.Б. - Улан-Удэ: Издательство Бурятского университета, 2000

4. Буряад хэлээр тестнүүд. Санжаева А.Б. - Улан-Удэ, 2001

5. Сборник сценариев уроков бурятского языка и литературы. - п. Усть-Ордынский, 2007

6. Буряад хэлэнэй бэшэгэй дүрим. Правила орфографии и пунктуации бурятского языка/ Л.Д. Шагдаровай ниитэ редакцяар. - 2-дохи заhагд.,нэмэгд. хэблэл. - Улан-Үдэ: "Бэлиг" хэблэл, 2000

Сахим юртэмсын хэрэгсэл:

1. https://buryadxelen.com/backend/web/burlang/default/index

2. https://burlang.ru/

3. https://nomoihan.com/

8