Календарнай-тематическай былаан 6 кылаас.
| № | Уруок темата | Чааһа | Күүтүллэр түмүк | Чыыһылата |
| Тус санааны, сыһыаны сайыннарар үөрүйэх (личностные УУД) | Үөрэх сатабылларын сайыннарар үөрүйэх (метапредметные УУД) | Тустаах үөрэх предметин үөрэтэр үөрүйэх (предметные УУД) | былаанынан | ыытыллыбытынан |
| 1 | Киирии уруок | 1 |
|
|
|
|
|
| Норуот тылынан уус-уран айымньыта. Норуот өркөн өйө, ытык тыла. (18 ч.) |
| 2 | Норуот тылынан уус-уран айымньыта | 1 | Норуот айымньыта көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр нэһилиэстибэ буоларын өйдүүр | Норуот айымньытын арааһын араарар, холобурдуур
| Төрөөбүт тыл барҕа баайын сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйар, этигэн күүһүн, кыаҕын таба туһанарга дьулуһар |
|
|
| 3-4-5-6 | -Номох, сэһэн, үһүйээн
-Майаҕатта Бэрт Хара
- Майаҕаттаны Дыгын“ыалдьыттата” ыҥырыы
-Майаҕатта “Бэрт Хара” ааты ылыыта
| 1
1
1
1
| Норуокка киэҥник биллибит сэһэннэр тустарынан кэпсэтиһэр бэйэ билиитин кэҥэтии,байытыы | Бэйэ билиитин кэҥэтэр, байытар, сыаналыыр. итэҕэйэр. Дьиҥ олохтон үөскээбитин кэрэхсиир.
| Айымньы этигэн күүһүн, кыаҕын таба туһанарга дьулуһар |
|
|
| 7-8 | Омоҕой Баай уонна Эллэй Боотур
Номох, сэһэн, үһүйээн. Түмүк уруок | 1
1
| Норуот номоҕун ааҕан интэриэһиргиир, билбит билиитин кэпсэтиһэр
| Дьиҥ олохтон үөскээбитин кэрэхсиир, иҥэн-тоҥон утумнаахтык ааҕар
| Айымньыны ааҕан сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйар |
|
|
| 9 | Алгыс. Ыһыах алгыһа | 1 | Алгыс өйдөбүлүн, уратытын, илбистээҕин өйдүүр | Төрөөбүт омугун култууратын, сиэрин- туомун иҥэринэр | Айымньыны ааҕан сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйар |
|
|
| 10 | Аал уот алгыһа. Балыксыт алгыһа
| 1 | Булт, балыктааһын биһиги өбүгэлэрбит сүрүн дьарыктарын интэриэһиргиир
Ытык өбүгэбит айылҕаны кытары ыкса ситимнэһэрин сүгүрүйэрин кэпсэтиһэр, өйдүүр | Айымньыны ааҕан сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйар, кэпсэтиигэ кыттар
Алгыс хас биирдии саха киһитэ көмүскэлэ буоларын итэҕэйэр. сыаналыыр
| Үрдүк айыылартан.иччилэртэн көрдөһүүнү өйдүүр, ылынар
Алгыһы итэҕэйэр, ылынар, тиэкси ааҕар, кэпсиир |
|
|
| 11-12-13-14-15-16-17-18 | Олоҥхо. С.Васильев «Эрчимэн Бэргэн». Киириитэ
Өксөкү кыыл киксэриитэ. Охсуһуу
Эрчимэн Бэргэн кыайыыта-хотуута
Олоҥхо ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалара
П.П.Ядрихинскай “Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс Бухатыыр”
Норуот тылынан уус-уран айымньытыгар түмүк уруок | 1
1
1
1
3
1
|
Олоҥхо биһиги норуоппут тылынан уус-ур айымньытын муҥутуур чыпчаала буоларын өйдүүр, кэпсэтиһэр
Олоҥхо араас ойуулуур-дьүһүннүүр тэҥнэбилинэн, эпитетинэн муҥура суох баайын билсэр |
Иҥэн-тоҥон утумнаахтык ааҕар, өйдөөбөтөх түгэннэрин ыйыталаһан билэр, ыарахан тыллары тылдьыт көмөтүнэн билэр
Олоҥхо биир суол уратыта фантазията буоларын өйдүүр, тыыннааҕымсытан көрдөрүллүбүтүн олоҥхо тиэкситтэн булар | Тыл суолтатын тылдьытынан быһаарар, олоҥхоттон быһа тардан өйгө үөрэтэр. Дьырыбына Дьырылыатта кыыс оҕо кылаан бэрдэ аллараа дойду араас ааттаахтарын суоһаран айыы дьонун олоҕун туругурарыгар кыайан хотон кэлиитин сааһылаан сатаан кэпсиир |
|
|
| 2 чиэппэр Уус-уран литература. Олох туллар тутаахтара ( ч.) |
| 19-20-21-22-23-24-25-26-27-
| Уус-уран литература көрүҥнэрэ
Олох туллар тутаахтара Н.Е.Мординов-Амма. Аччыгыйа “Аҕа”
Лэглээрдэр балаҕаннара
Тайҕа таһаҕасчытын үлэтэ
Оҕо уонна аҕа сыһыаннара
С.С. Маисов.”Ийэм кэпсиир” романтан
Ытык иэс
Аана үтүө майгылаах, үлэһит оҕо
С.П.Данилов “Ийэ барахсан” | 1
1
1
1
1
1
1
1
1 |
Айымньы ис хоһоонун үчүгэйдик билэр, сатаан кэпсиир. Санаатын, тугу билбитин ситимнээн сатаан суруйар. Иитии үлэтин ылынар
|
Айымньыны ааҕан баран туох санааҕа кэлбитин сиһилиир, доҕотторугар өйдөтөр, санаа атастаһыыга көхтөөхтүк кыттар, тылын баайын байытар, билиитин хаҥатар. Айымньы ис хоһоонун үчүгэйдик билэр, сатаан ырытар.
|
Тиэксинэн үлэлиир. Ыйытыыларга сөпкө эппиэттиир. Ааҕар, кэпсиир үөрүйэҕи ылынар. Ытык иэс, көмөлөһүү диэн өйдөбүлү сыаналыыр |
|
|
| 28 | Төрөөбүт сир ытык өйдөбүлэ. А.А.Иванов - Күндэ “Кии сыта” | 1 | Төрөөбүт дойду кэрэ айылҕата, хоһоон ураты тылын өһүн бэлиэтии көрөр | Бэйиэт санаата уратытын бэлиэтээн көрөр, төрөөбүт дойдутугар муҥура суох тапталын хоһоонугар суруйбутун кэрэхсиир | Хоһоон ааҕааччыны тардар күүһүн биһириир |
|
|
| 29-30-31-32
| Н.А.Лугинов “Нуоралдьыма чараҥар”
Ньургун эбэтигэр сыһыана
Ытык сэргэ
Ньургун эбээтин ыра санаата
| 1
1
1
1
| Сэһэҥҥэ айылҕаны ойуулааһын суолтатын өйдүүр
| Төрөөбүт дойдуга, тулалыыр айылҕаҕа таптал иэйиитин уһугуннарыы, төрөөбүт сиргэ таптал өй-санаа сайдыытыгар оруолун өйдүүр, Ньургун эбэтигэр сыһыанын, эбэтэ сиэнигэр сыһыанын, өйдөһүүлэрин кэтээн көрөр, дьүүллэһиигэ кыттар. | Атын киһи эппиэтин, толкуйун сыаналыыр, . иитии үлэтин ылынар
|
|
|
| 3 чиэппэр |
| 33 | М.Д.Ефимов. Сахалыы | 1 | хоһоон ураты тылын өһүн бэлиэтии көрөр | Хоһоону өйгө үөрэтэр, дорҕоонноохтук ааҕарга холонор | Хоһоон ааҕааччыны тардар күүһүн биһириир |
|
|
| 34-35-36-37-38-39-40-41 | Киһи үтүө сиэрэ, майгыта – олох сүнньэ
А.И.Софронов – Алампа олоҕо, айарүлэтэ «Куоратчыт»
Кыһыҥҥы хараҥа киэһэ Бургунас
Куоратчыты көһүтүү
Куһаҕан дьаллык
С.С.Саввин - Күн Дьирибинэ”Көбүөхтүүрүн аанньа күөх киһиргэс”
А.Е.Кулаковскай “Кэччэгэй баай”
“Киһи үтүө сиэрэ, майгыта – олох сүнньэ” түһүмэххэ хатылааһын | 1
1
1
1
1
1
1
1 | Ыстапаан уонна Даайа уобарастарын тэҥнээн көрөн санаатын, толкуйун этэр. Айымньыга дьиэ кэргэн, эппиэтинэс өйдөбүлүн быһаарар. Ыстапаан кэпсиниитин быһаарар
Үгэ бэргэн тылыгар болҕомтотун уурар, үөрэтэр Айымньыттан архаизм тыллары булар, сүрүн санаата этэр | Литературнай герой мэтириэтин айымньыттан булан көрөр, ис уонна тас мэтириэт диэни арааран билэр
Тус санаатын этэр үөрүйэҕи ылынар. Куһаҕан дьаллык Ыстапааҥҥа арахсыбаттык ылбытын кэпсиир, ырытар Киһи куһаҕан кэмэлдьитин элэктээн хоһуйуу уратытын өйдөөн көрөр, олохтон холобурдары аҕалар
Кэччэгэй баай өй-санаа, майгы- сигили өттүн көрөн бэлиэтээн кэпсиир
| Бииргэ кэпсэтэр кэмнэ бэйэ билиитин, көрбүтүн, сатабылын, аахпытын сатаан тиэрдэр, биир тылы сатаан булар
Доҕордоһууну, көмөлөһүүнү сыаналыыр. |
|
|
| 42-43-44-45-46-47-48-49-50 | Өй, тулуур, таптал – киһи буолуу суола. Суорун Омоллоон “Чүөчээски”
Толугур алааска
Хараҥа түүн
Түргэн хорсун быһыыта
“Чүөчээскигэ” түмүк уруок
С.И.Винокуров. Икки суол төрдүгэр
Айдаар олоҕо
Айдаар сырыылара
“Өй, тулуур, таптал – киһи буолуу суола” түһүмэххэ түмүк уруок |
1
1
1
1
1
1
1
1
1
|
Айымньыга киһи майгытын- сигилитин эгэлгэтин арыйар кэпсииригэр. Санаатын, тугу билбитин ситимнээн сатаан суруйар. Иитии үлэтин ылынар .
|
Ааҕар кэмигэр айымньы сүрүн санаатын өйдүүр, сыанабылы биэрэр, тойоннуур.. Бииргэ кэпсэтэр кэмнэ бэйэ билиитин, көрбүтүн, сатабылын, аахпытын сатаан тиэрдэр
|
Ааҕар кэмигэр айымньы сүрүн санаатын өйдүүр, сыанабылы биэрэр, тойоннуур. |
|
|
| 51-52-53-54-55-56 | Айылҕа,киһи,истиҥ иэйии .М.Новиков-Күннүк Уурастыырап «Олох»
И.М.Гоголев-Кындыл, Махтанабын хоту кыраай.
П.А.Ойуунускай. Мимоза.Татыйык ыллыыра
В.Е.Васильев-Харысхал. Эһэм эһэтэ
“Айылҕа,киһи,истиҥ иэйии” түһүмэххэ түмүк уруок | 1
1
1
2
1 |
Хоһооҥҥо этиини оҥоруу араас ньымата. Хоһоон ойуулуур-дьүһүннүүр ньыматын булар. Айылҕаҕа сүгүрүйүү өйдөбүлүн иҥэринэр |
Дойдуга бэриниилээх буолуу өйдөбүлүн иҥэринэр. Төрөөбүт айылҕаҕа таптал иэйиитин уһугуннарар, сүрүн санаатын сатаан суруйар.
| Сахалыы хоһоон уратытын билэр. Хоһоону өйтөн ааҕар. Айымньы сүрүн санаатын таба тайанан айымньыныга бэйэ санаатын этэр сатабылы сайыннарар
|
|
|
| 57-58-59-60-61-62 | Аҕа дойду көмүскэлигэр Т.Е.Сметанин “Егор Чээрин”
Старшина Шагуров
Синиэлим, быраһаай.
Ыаллыы штабтар
И.Д.Винокуров-Чаҕылҕан “Дьоруой туһунан ырыа
И.И.Артамонов”Мин мантан сэриигэ барбытым”
“Аҕа дойду көмүскэлигэр” түһүмэҕи хатылааһын | 1
1
1
1
1
1 |
Тимофей Сметанин биир бастыҥ айымньыта. Саха саллаатын уобараһын ааҕан билэр, саха уолаттара булугас өйдөрүн, күүстээх санааларын сөҕөр, үөрэтэр
|
Аҕа дойду тиэмэтигэр суруллубут айымньылары кэрэхсээн ааҕар, ырытар, сыанабыл биэрэр үөрүйэхтэри салгыы сайыннарар
|
Ааҕар кэмигэр айымньы сүрүн санаатын өйдүүр, историческай кэмин учуоттуур, сыанабылы биэрэр, тойоннуур
|
|
|
| 63-64-65-66-67-68 | Түөрт атахтаах доҕотторбут Н.Г.Лугинов.Кустук
Ыраах хотугу сир
Кустук билиҥҥи олоҕо
П.С.Попов-Тумат. Ымыылаах ыт |
1
1
1
3 | Булт туһунан өйдөбүлү салгыы билэр, кэпсэтиһэр, булт кистэлэҥнэрин билсиһэр | Төрөөбүт айылҕаҕа таптал иэйиитин уһугуннарар, сүрүн санаатын сатаан кэпсиир, санаатын сатаан сааһылаан суруйар
| Ааҕар кэмигэр айымньы сүрүн санаатын өйдүүр, сыанабылы биэрэр |
|
|
| 69-70 | Сыллааҕы хатылааһын
-Олоҥхо-н.т.у.у.чулуу айымньыта
-аахпыт айымньыларынан араас үлэ | 2 | Билиҥҥи кэмҥэ бэйэни көрүнэн, араас түгэҥҥэ киирэн биэрбэт өйдөбүлү иҥэринэр
Айымньыга олоҕуран бэйэтин санаатын этинэр | Төрөппүтү кытта уопсай биир тылы булар,убаастыыр. Айымньыны толору ааҕан эппиэтинэһи төрөппүт, бэйэтин иннигэр сүгэрин өйдүүр.
Аҕа дойду тиэмэтигэр суруллубут айымньылары кэрэхсээн ааҕар, ырытар | Айымньы ис хоһоонун толору өйдүүр, суруйааччы этиитин билэр.
Сүрүн санаатын өйдүүр, сыанабылы биэрэр |
|
|
Быhаарыы сурук
Уус-уран литература µірэх предметин быґыытынан сµрµн сыала - о±ону сырдыкка, ырааска, кэскиллээххэ, µйэлээххэ киллэрии. Ол инниттэн о±о±о бэрт кыратыттан уус-уран литератураны тус бэйэтигэр суолталаахтык ылынар кыа±ын оло±урдар ньымаларынан µірэтии эрэйиллэр, сыыйа кылаастан кылааска, сµґµіхтэн сµґµіххэ тахсан истэ±ин аайы айымньыны ылынар дьо±ура дириІээн, эстетическэй таґымІа тиийэн, µрдµк культуралаах аа±ааччы, айааччы буолан тахсар таґымІа тускуланыахтаах. Оччо±уна эрэ µірэнээччи дириІник ырытан оло±у мындырдыыр, уобарастаан, айан, ырытан толкуйдуур, тµмµктэри оІорор кыахха тиийиэн сіп, ол эбэтэр тус оло±ун киґилии суолунан тутар, дьонун-сэргэтин оло±ун кэскиллэґэр кыахтаах киґи буоларыгар уус-уран литература олук охсор кыа±а ситиґиллэр.
Программа сµрµн методологическай тірµттэрэ:
- барыта киґи туґугар буолуохтаах диэн философия (искусство уонна киґи сыґыанынµрдµк мээрэйинэн киґилии буолуу, киґититии, ол эбэтэр айымньы уонна киґи ис киэлилэрин алтыґыннарыы);
- уус-уран айымньыны о±о тус суолталаахтык эстетическэй кэриІнэринэн ылыныытын теорията. Уус-уран литератураны киґи бэйэтигэр тус суолталаахтык ылыныыта кини айымньы эстетическэй, духовнай кэриІнэрин ырытан ійдііті±µнэ, суруйааччылыы айар айымньылаах таґымІа киирдэ±инэ, ойууланар оло±у, дьон уустук сыґыанын ырытан кірді±µнэ, кини курдук иэйиигэ ылларда±ына ситиґиллэр;
- уус-уран литератураны аа±ыы, ырытыы – уустук ій-сµрэх µлэтэ. Бу тірµт кірµµ уус-уран литератураны µірэтииайымньыны аа±ыыга киирии, аа±ыы, ырытыы, тµмµктээґин барыта киґи толкуйдуур, иэйэр, анаарар уустук дьайыыларын тиґигинэн ситиґиллэрин, учуутал, µірэнээччи, суруйааччы, уус-уран уобарастар уустук ій-сµрэх, ій-санаа алтыґыытыгар киирэллэрин туоґулуур.
Ити курдук тыл искусствотын эстетическэй кµµґэ ураты бол±омто±о ылыллар, айымньы эстетическэй сµрµнэ кини биллэрэр, иитэр, сайыннарар кыахтарын барытын тµмэр.
Программа сµрµн сыала кини соруктарын быґаарар, олортон сµрµннэрэ манныктар:
- аа±ыы култууратыгар дьулуґуу, аа±ааччыны иитии;
- уус-уран айымньыны о±о тус суолталаахтык эстетическэй таґымынан ылынар дьо±урун сайыннарыы;
- тіріібµт норуотун духовнай кµµґµнэн ийэ тыынын иитийэхтээбит сахалыы саІнаах, айыы тыыннаах киґини иитии;
- бииргэ олорор аймах, уруу омуктар (эбээн, эбэІки, юкагир, долган, о.д.а.), нуучча уонна аандойду норуоттарын чулуу айымньыларын µтµі тыынын иІэриммит, норуоттар µтµі, до±ордуу сыґыаннаґыыларын олох сайдыытын тутулун курдук ійдµµр киґини иитии.
Тіріібµт литератураны µірэтии сыала-соруга
- сахалыы литератураны сэргээн, кэрэхсээн, сатаан, ійдіін аа±арга µірэтии; аахпыты бэйэ сайдыытыгар туhанарга туhулааhын;
- ийэ тыл уус-уран кµµhµн, кэрэтин, тыл илбиhин, хомуhунун о±о кыра сааhыттан иІэрии;
- уус-уран айымньыны, араас геройдарын туґанан тіріібµт норуот оло±ун, историятын, култууратын, µгэстэрин, сиэрин-майгытын арыйыы; киґи аналын, оло±у дириІник, таба ійдµµргэ µірэтии;
- тіріібµт тылынан уус-уран айымньы айыллар µгэhин, кистэлэІин, араас ньыматын билиhиннэрии;
- µірэнээччи айымньылаахтык толкуйдуур уонна айар дьо±ура тобулларыгар суол аhыы;
- уус-уран айымньыны уран тыллаах, ураты дьо±урдаах, талааннаах дьон айарын ійдітµµ.
Оскуола±а литература уруогун сµрµн анала - µірэнээччи тіріібµт тыл, фольклор уонна литература норуот духуобунай баайа. Киhи ійі-санаата тобуллар, туругурар, майгыта-сигилитэ ситэр, арыллар, истиІ, иhирэх иэйиитэ уhуктар эйгэтэ буолар диэн ійдµµрµн ситиhии.
Саха литературатын орто оскуола±а µірэтэр программа туhаайыылара:
1.Норуот тылынан уус-уран айымньыта сахалыы уус-уран литература силиhэ, тірді буоларын аахсан, уус-уран литератураны фольклору кытта ситимнээн µірэтии.
2. Айымньыны идейнэй тосхолунан эрэ буолбакка, уус-уран ситиhиитин, µірэнээччигэ сайдыыны, литературнай µірэ±ириини тіhі биэрэр кыахтаа±ын сыаналаан талыы уонна таІыы.
3. Уус-уран айымньыны айар ньыма арааґын, литература теориятын ійдібµллэрин тµмэн, біліхтіін биэрии. Ону µірэнээччи бол±ойоро, бэйэтэ туттарга эрчиллэрэ.
4. Талан µірэтии уонна талан аа±ыы хайысхатын тутуhуу. О±ону ба±аран туран µірэнэргэ, бэйэни сайыннарарга, бэйэ санаатын, сатабылын, дьо±урун сыаналыырга уhуйуу.
5. Yірэнээччигэайарга µірэнэр, холонор кыа±ы биэрии, тэрийии, сіптііх µірµйэ±и, сатабылы иІэрии, дьо±ура сайдарыгар ирдэбил туруоруу.
6 кылааска µ³рэнээччини сайыннарыы, иитии сµрµн тускуллара:
1. Аа±ар дьо±уру сайыннарыы. Уус-уран айымньыны тус суолталаахтык ылыныы оло±уруута. 5 кылааска са±аламмыт уус-уран тыл ис номо±ун, уйул±атын о±о билгэлиир, бы´аарар, ырытар кыахтара сайдар, µ³рµйэх оло±урар та´ыма сити´иллэр. Уус-уран литератураны ылыныы эстетическэй кэри²э кµµ´µрэр. Онон, 6 кылааска о±о:
- айымньылаах аà±ûû ньымаларын ба´ылыыр, ³йт³н хо´оонноохтук аа±ыынан дьарыктанар;
- уус-уран айымньыны аа±ыынан умсугуйар, аа±ыыга тардыстар, уус-уран айымньыны ырытыыга, кэпсэтиигэ ба±атыйан кыттар.
2. Са²арар са²аны сайыннарыы. О±о тылынан ситимнээх са²атын ти´иктээхтик сайыннарыы. 6 кылааска µ³рэнээччи 5 кылааска ылыммыт µ³рµйэхтэрин салгыы сайыннарыы сити´эллэр. О±о кэпсээ´ин араастарын барытын ба´ылыыр. ¥³рэннээччилэр уус-уран персонажтары ылыныылара чопчуланар, саба быра±ан туох, хайдах буолбутун кэпсээ´ининэн му²урдаммакка, герой майгытын, иэйиилэрин, дьайыыларын т³рµ³ттэрин бы´ааран, ырытан, ол эбэтэр т³рµ³т уонна к³стµµ, бы´ыы-майгы ситиминэн кэпсэтиигэ кыттыы дьо±урун ба´ылыыллар. Бу кэмтэн, проблемнай ырытыы, диалог, дискуссия, ол эбэтэр о±о са²атын дьону кытта алты´ыыга таба ту´анарыгар кыах биэрэр ньымалары и²эриллэр.
3. Суруйар дьо±уру сайыннарыы. Айар, айымньылаах ньымаларынан сурук тылын салгыы сайыннарыы. Мэтириэт, герой характеристиката, уус-уран ньымалары бы´аарыы, бэйэ µлэтигэр ту´аныы, кыра кэри²нээх айар уонна ³йт³н суруйар дьо±урга сы´ыарыы сити´эллэр. Литература теориятыттан ылбыт билиитигэр тирэ±ирэн, биирдиилээн о±о айымньы сюжетын, геройдарын ырытар, чинчийэр кыахха тиийэр.
4. Литературнай билиини, дьо±уру сайыннарыы. Норуот тылынан уус-уран айымньытын, к³рµ²нэрин ту´унан ³йд³бµлµ дири²этии. Фольклор айымньытын к³рµ²нэринэн тылынан уобара´ы айыы ньымаларын били´иннэриини дири²этии: гипербола, уус-уран бытархай, историческай сюжет, номох, аллитерация, ассонанс, хатылаа´ын, ханарытыы, аллегория, уус-уран быһаарыы, тэ²нэбил, метафора.
Норуот тылынан уус-уран айымньыта уонна уус-уран литература ситимэ. Автор (суруйааччы) ту´унан ³йд³бµлµ дири²этии. Уус-уран айымньы сюжета, сюжет олуктара (элеменнэрэ), айымньы композицията.
Герой, персонаж ту´унан бастаа²²ы ³йд³бµлµ дири²этии: ки´и - уус-уран литература сµрµнэ, мэтириэт, герой тыла-³´³, ис турук, уйул±а, дьайыы. уобарас, уобарастар ти´иктэрэ, диалог, монолог, олонхо геройа, остуоруйа геройа, легендарнай (историческай) герой, кэпсээнинэн айымньы геройа, драматическай герой, лирическэй герой.
Айыы киһитэ, өй-санаа тыллар олуга - 5-6 кылаастар. Манна улаатан эрэр оҕо ис турук баһылыыр суолталаах өрүтүгэр – бэйэтин киһи быһыытынан билинэр, дьонтон уратытын болҕойор, олоҕор бэйэтин ис санаалара, иэйиилэрэ улахан быһаарар, кини таска көстөр дьайыыларын араас өрүттээхтик (үтүө, мөкү) салайар кыахтаахтарын билэбит. Онон, бу олукка ордук киһи ис туругун, уйулҕатын дьайыыларын сиһилиир, сырдык, кэскиллээх өттүгэр тардар айымньыларынан сирдэтэн оҥоруу көдьүүстээх.
Бу кэрдиис кэми оҕо уус-уран литератураны бэйэтигэр тус суолталаахтык, айымньы эстетическэй ис номоҕор киирэн, дириҥник ылынар кыаҕын сайыннарыыга ураты тоҕоостоох кэминэн билинэллэр. Улаатан эрэр оҕо литератураҕа, уус-уран тылынан айар дьарыкка ордук аһаҕас, ылынымтыа буолара биллэр. Ол түгэни мүччү туппакка, иитэр-үөрэтэр үлэни айымньылаахтык дьаһаныы эрэйиллэр. Онон, учуутал ураты болҕомтотун уус-уран айымньыны ылыныыны тэрийии педагогическай, психологическай өрүттэрин таба салайан, ааҕааччыны иитэн таһаарыыга ууруохтаах.
Бу кэмҥэ оҕо уус-уран литература тыл искусствотын быһыытынан уратытын, өйдөөн-төйдөөн, ырытан ааҕар дьоҕура арыллар. Уус-уран айымньыны, суруйааччыны кытта кэпсэтиигэ, сэһэргэһиигэ киирэр толору кыахтанар. Бу олукка литература түөрүйэтин уус-уран айымньы ис киэлититтэн таһааран билиһиннэрии тоҕоостоох, оҕоҕо иҥимтиэ.
Биридимиэти µ³рэтии тµмµгэ
Ытык өйдөбүллэри үөрэнээччигэ иҥэрии түмүгэ(личностнай).
-киһи сайдыылаах уонна ситиһиилээх буоларыгар төрөөбүт тылынан ааҕыы суолтатын өйдүүр;
-уус-уран литератураны тылынан искусство ураты көрүҥүн быһыытынан сыаналыыр;
-тулалыыр эйгэ туһунан билии-көрүүааҕыы көмөтүнэн кэҥиирин-дириҥиирин өйдүүр;
-норуот айымньыта уонна уус-уран литературата саха төрүт олоҕун-дьаһаҕын,историятын.тылын-өһүн.култууратын көстүүтэ буоларын өйдүүр,сыаналыыр;
-Саха сирин, Россия уонна аан дойду норуоттарын чулуу айымньыларын ааҕан,атын норуот култууратын,литературатын ытыктыыр;
-үтүөнү-мөкүнү,сырдыгы-хараҥаны арааран,сиэри тутуһуу,амарах,аһыныгас,дьоҥҥо кыһамньылаах майгы үчүгэйгэ тиэрдэрин өйдүүр.
Төрөөбүт литература предметин ис күүһүн атын үөрэх-билии көрүҥнэрин кэриҥнэринэн ханыылаан, алтыһыннаран, сыымайдаан, тэҥнээн толкуйдуур, түмэр, наардыыр кыахха тахсыыны (метапредметнай) ситиһиитэ.
-Дьоһун, үйэлээх киһи олоҕун систиир тиэмэ, мөккүөр тула өй-санаа, толкуй түмүллүүтэ, араас үөрэх-билии көрүҥнэрин көстүүлэрин, өйдөбүллэрин, быһаарыыларын харсыһыннаран киһиэхэ бэйэтигэр ол тиэмэҕэ туох эмит түмүктэрдээх санаалар олоҕуралларыгар тиийиитэ.
-Оннук тыын тиэмэлэргэ, мөккүөннэргэ, биллэн турар, киһи өйүн-санаатын сынньар, үйэлэр тухары хас биирдии киһи олоҕор суолталаах, киһититии уотун тутар майгы-сигили түмэллэрэ, көҥүл, олоххо киһи анала, дьол икки сор икки, өй-сүрэх мөккүөрэ, таптал о.д.а. киирэллэр.
-Үөрэнээччи олох ытык бэлиэлэрин өйдөбүллэринэн кииннэммит ырытыһыы, араас араҥа билиилэр толкуйдарын түмүү, сэһэргэһии, мөккүөн, бэйэ санаатын, көрүүтүн, өй-сүрэх чахчыларыгар олоҕуран туруулаһыы кэриҥнэрин иҥэриниитэ.
-Араас үөрэх-билии көрүҥнэрин көстүүлэригэр, өйдөбүллэригэр тирэҕирэн, олох эгэлгэ бэлиэлэрин ырытыыга үөрэнээччи араас литератураны хасыһан үлэлиир, толкуйун сааһыланар дьоҕурга сыстар, салгыы сайыннарар .
-Үөрэнээччи билии-көрүү эйгэтигэр төрөөбүт литературатын сүрүн, күлүүс мөккүөрдэрин, ситиһиилэрин, уратытын өйдүүр, нуучча уонна россия норуоттарын литератураларын кытта алтыһыннаран көрөр, уус-уран литература, кэм-кэрдии, личность – уустук кэриҥнээх сыһыаннаһыыларын ырыҥалыыр кыахтаах, үйэлээх үтүө, кэрэ өйдөбүллэри быһаарсыыга сыстаҕас, аһаҕас толкуйдаах буолуута ситиһиллэр.
Тустаах үөрэх биридимиэтин үөрэтии түмүгэ(предметнай)
- Уус-уран айымньы омук уонна аан дойду култуурата, сиэр-майгы сыаннастара буоларын уонна баар үгэстэр харыстаныахтаахтарын, кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдиллиэхтээхтэрин өйдүүр.
-Кинигэ- киһи аймах култууратын ураты сыаннаһа буоларын өйдөөн, сиэрдээх сыһыаны олохсутар.
-Уус-уран айымньы тыл искусствота диэн өйдуур, харыстабыллаахтык сыһыаннаһар.
-Саха сирин уонна Россия элбэх ахсааннаах норуоттарын уус-уран литератураларын духуобунай уонна сиэргэ-майгыга сыаннастарын өйдүүр.
-Сайдыылаах, үөрэх бары биридимиэтигэр ситиһиилээх буоларга тиһиктээх ааҕыы суолтатын өйдүүр; аан дойду, Россия историятын уонна култууратын, үтүө уонна мөкү сыһыан, сиэр-майгы туһунан бастакы өйдөбүллээх.
-Ааҕыы суолтатын, араас көрүҥнээх тиэкис (билиһиннэрэр, үөрэтэр, талар, көрдүүр, чинчийэр) уратытын уонна ис хоһоонун өйдүүр, дьүүллэһиитигэр кыттар, дьоруой араас быһыытын-майгытын сиэр – майгы өттүнэн ырытар, сыаналыыр.
-Таска уонна искэ ааҕыы техникатын баһылааһын, аахпыты араастаан уларытыы, уус-уран, научнай-популярнай уонна үөрэтэр тиэкистэри ырытарга судургу литературоведческай өйдөбүллэри туһаныы салгыы ааҕааччы тылын-өһүн сайдыытыгар суолталааҕын өйдуур.
-Бэйэ ааҕарыгар сөптөөх кинигэни талары сатыыр, тиэмэнэн, алпаабытынан каталогтары уонна сүбэлиир испииһэги туһанар, бэйэ ситиһиитин, кыаҕын сыаналанар, тупсарынар, эбии дьарыктанарга, информация хомуйарга ыйар-кэрдэр матырыйаалынан таба туһанар.
Бырагыраама
1. Норуот ³рк³н ³й³, ытык тыла – олох укулаата
Номохтор, сэ´эн, µґµйээн
Аа±ыы, ырытыы. Майа±атта Бэрт Хара.
Аа±ыы, сэ´эргэ´ии. Омо±ой баай уонна Эллэй.
Бэйэ аа±ыыта. Сэргэ туруоруута. Мас Мэхээлэ тустуулара.
Ытык тыл – алгыс тыл
Аа±ыы, ырытыы. Û´ûàõ àëãû´à.
Аа±ыы, сэ´эргэ´ии. Ààë óîò àëãû´à. Áàëûêcûò àëãû´à;
Бэйэ аа±ыыта. Байанай алгыґа.
Оло²хо
Аа±ыы, ырытыы. С.С. Васильев. Эрчимэн Бэргэн.
Аа±ыы, сэ´эргэ´ии. П.П. Ядрихинскай-Бэдьээлэ. Дьырыбына Дьырылыатта.
Бэйэ аа±ыыта. Н.И. Степанов-Ноорой. Күн Эрили.
II. Уус-уран литература
Олох туллар тутаахтара
Аа±ыы, ырытыы. Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа. А±а диэн күндү киһи (“Сааскы кэм” романтан). Семен Маисов. Ийэм кэпсиир (романтан быһа тардыы)
Аа±ыы, сэ´эргэ´ии. Софр.П. Данилов. Ийэ барахсан. Платон Ламутскай. Ийэм бэлэҕэ.
Бэйэ аа±ыыта. С.П. Данилов. Би´иги кырдьа±астарбыт. Н.Харлампьева. А±а туһунан.
Төрөөбүт сир – ытык өйдөбүл
Ааҕыы, ырытыы. А.А. Иванов-Күндэ. Кии сыта.
Ааҕыы, сэһэргэһии. М.Д. Ефимов. Сахалыы.
Бэйэ ааҕыыта. Софр.Данилов. Олбуор тµгэ±эр. Л.А. Попов. Хоптолор.
Ки´и µтµ³ майгыта, сиэрэ – олох сµнньэ
Аа±ыы, ырытыы. А.И. Софронов. Êóîðàò÷ûò. С.А. Саввин-Кµн Дьирибинэ. Кібµіхтµµрµн аанньа кµіх киґиргэс.
Аа±ыы, сэ´эргэ´ии. А.Е. Кулаковскай-£кс³кµлээх £л³кс³й. Кэччэгэй баай.
Бэйэ аа±ыыта. Н.А. Лугинов. Чыркымай.
£й, тулуур, дьулуур, таптал – ки´и буолуу суола
Аа±ыы, ырытыы. Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон. Чµічээски.
Аа±ыы, cý´ýðãý´èè. Софр.П.Данилов. Туундара уонна икки киґи.
Бэйэ аа±ыыта. А.Варламова-Àéûcõààíà. Сµлµ´µннээх иннэ. Куорат уола Бүөккэ.
Айыл±а, ки´и, исти² иэйии
Аа±ыы, ырытыы. П.А. Ойуунускай. Мимоза. Òàòûéûê ûëëûûðà. В.М. Новиков-Кµннµк Уурастыырап. Олох. Иван Гоголев. Баһыыба, хотугу кыраай.
Аа±ыы, сэґэргэґии. В.Е. Васильев-Харысхал. Эґэм эґэтэ.
Бэйэ аа±ыыта. Г.Н. Курилов-Улуро Адо. Харса оонньуур харалдьыктарым.
Аҕа дойду кімµскэлигэр
Аа±ыы, ырытыы. Т.Е. Сметанин. Егор Чээрин. И.Д. Винокуров-Ча±ыл±ан. Герой туґунан ырыа.
Аа±ыы, сэґэргэґии. И.И. Артамонов. Мин мантан сэриигэ барбытым. Н.А. Лугинов. Нуоралдьыма чараІар.
Бэйэ аа±ыыта. И.Эртюков. Орденнары кэтиІ.
Тµ³рт атахтаах до±отторбут
Аа±ыы, ырытыы. Н.А. Лугинов. Кустук.
Аа±ыы, сэ´эргэ´ии. С.А. Попов–Тумат. Ымыылаах ыт.
Бэйэ аа±ыыта. В.М. Новиков-Кµннµк Уурастыырап. ¥рµмэччи ма²ан ат. В.А. Тарабукин. Сындыыс. В.Е.Васильев-Харысхал. Тура±ааскы.
Сыллааҕы хатылааһы
136
200 254 
