УДК: 370/247-91
ЖАСАЛМА ИНТЕЛЛЕКТТИН БИЛИМ БЕРҮҮ ТАРМАГЫНДАГЫ РОЛУ ЖАНА КЕЛЕЧЕГИ
Шарофиддинова Сабина Тулкинжоновна –
БатМУнун А.А.Машрабов атындагы
СГЭИнин Педагогика жана башталгыч
билим берүү профилинин күндүзгү
окуу окуу бөлүмүнүн 3-курсунун
П-1-23 окуу тайпасынын студенти,
e-mail: [email protected]
Аннотация: Бул макалада заманбап билим берүү тармагында жасалма интеллектти колдонууга байланышкан негизги тобокелдиктер жана көйгөйлөр талданат. Билим берүүдө ЖИни колдонуу багыттары каралып, окутуу процесстерин жекелештирүү жана билим берүүнүн сапатын жогорулатуу үчүн колдонулган учурдагы ЖИ негизиндеги системалардын мисалдары келтирилет. Ошондой эле билим берүү тармагында ЖИ технологияларын ийгиликтүү ишке ашыруунун практикалык аспектилери жана натыйжалары баяндалат. Макала мугалимдерге, билим берүү системасын өнүктүрүү боюнча адистерге жана ЖИ колдонуунун мүмкүнчүлүктөрү менен тобокелдиктерине кызыккан окурмандар үчүн пайдалуу маалыматтарды берет. Мындан тышкары, маалыматтын коопсуздугун жана купуялуулугун сактоо максатында билим берүүдө ЖИ колдонууга байланыштуу этикалык принциптерди жана көрсөтмөлөрдү иштеп чыгуунун маанилүүлүгү өзгөчө белгиленет.
Негизги сөздөр: билим берүү, окуу процесси, жасалма интеллект, маалыматтык технологиялар, студенттер, билим берүүдөгү ЖИ-технологиялары, онлайн-мектеп, маалыматтар, билим сапаты.
РОЛЬ И ПЕРСПЕКТИВЫ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В
СФЕРЕ ОБРАЗОВАНИЯ
Шарофиддинова Сабина Тулкинжоновна – студентка
3 курса очного отделения учебной
группы П-1-23 по профилю Педагогика
и методика начального образования
СГЭИ им А.А.Машрабова БатГУ
e-mail: [email protected]
Аннотация: В статье рассматриваются основные риски и проблемы, связанные с использованием искусственного интеллекта (ИИ) в современном образовании. Описаны основные направления применения ИИ и приведены примеры существующих систем, которые используют эти технологии для персонализации обучения и повышения качества образовательного процесса. Также обсуждаются различные аспекты внедрения ИИ в образование и успешные примеры его применения. Статья будет полезна преподавателям, разработчикам образовательных систем и всем, кто интересуется возможностями и рисками использования ИИ в сфере образования. Кроме того, подчеркивается важность разработки этических правил и стандартов применения ИИ, чтобы обеспечить безопасность и конфиденциальность данных и избежать возможных негативных последствий.
Ключевые слова: образование, учебный процесс, искусственный интеллект, информационные технологии, студенты, ИИ в образовании, онлайн-школа, данные, качество образования, ИИ-технологии.
THE ROLE AND FUTURE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN EDUCATION
Sharofiddiniva Sabina Tulkinjonovna– student
3 full-time courses groups P-1-23
According to the profile Pedagogy
And methods of primary education
SGEI named after A.A. Mashrabov BatSU
e-mail: [email protected]
Annotation: The article examines the main risks and challenges associated with the use of artificial intelligence (AI) in modern education. It outlines the key areas where AI is applied and provides examples of existing systems that use AI technologies to personalize learning and improve the quality of educational processes. The paper also discusses various aspects of integrating AI into education and highlights successful cases of its implementation. This article will be useful for teachers, educational system developers, and anyone interested in the opportunities and risks of using AI in the field of education. In addition, it emphasizes the importance of developing ethical standards and guidelines for the use of AI to ensure data security, privacy, and to prevent possible negative consequences.
Key words: education, learning process, artificial intelligence, information technologies, students, AI in education, online schools, data, quality of education, AI technologies.
Кыргызстандын заманбап билим берүү системасы билим берүүнүн мазмуну менен маалыматтык коомдун тез өзгөрүп жаткан шарттарынын ортосундагы карама-каршылыктарга, ар бир студентке жекече мамиленин жетишсиздигине жана квалификациялуу мугалимдердин тартыштыгына байланышкан бир катар көйгөйлөргө туш болуп келет. Ушуга байланыштуу өлкөнүн билим берүү мекемелери, өзгөчө жогорку окуу жайлары, окуу процессине жасалма интеллект технологияларын киргизүү мүмкүнчүлүгүн караштырып жатышат.
Жасалма интеллектти колдонуу студенттердин окуу жөндөмдүүлүгүн жана иш натыйжалуулугун эске алуу менен алардын жеке муктаждыктарын аныктоого шарт түзөт. Бул окуу процессин көбүрөөк натыйжалуу жана интерактивдүү кылат.
Мындан тышкары, жасалма интеллект билим берүүдөгү теңсиздикти азайтууга жардам бере алат. Себеби айрым студенттердин билими жана жөндөмү башкаларга караганда жогору болушу мүмкүн. Окуу процессине ЖИ технологияларын киргизүү кошумча колдоого, убакытка же ресурстарга муктаж студенттерге жардам көрсөтүүгө мүмкүндүк берет.
Ошондой эле жасалма интеллект окутуунун убактысын жана каржылык чыгымдарын кыскартууга өбөлгө түзөт. Мугалимдер ЖИ-технологияларын колдонуп, билим берүү программаларын иштеп чыга алышат жана кагаздарды баалоо же көрсөткүчтөрдү анализдөө сыяктуу күнүмдүк иштерди автоматташтыра алышат.
Жыйынтыктап айтканда, окуу процессинде жасалма интеллектти колдонуу — бул Кыргызстандын билим берүү системасындагы учурдагы көйгөйлөрдү чечүүнүн жана окутуунун натыйжалуулугун жогорулатуунун бир эффективдүү жолу болуп саналат.
Келгиле, эми билим берүүдөгү жасалма интеллекттин практикалык колдонулушуна токтололу.
Жасалма интеллект билим берүү тармагында ар кандай маселелерди чечүү үчүн колдонулушу мүмкүн, бирок алардын бардыгы шарттуу түрдө төмөнкү категорияларга бөлүнөт:
Окутууну персоналдаштыруу жасалма интеллект ар бир окуучунун муктаждыктарына жараша окууну адаптациялоо маселесин чечет. Жасалма интеллект системалары студенттердин маалыматтарын талдап, алардын билим деңгээлине, кызыкчылыктарына жана жөндөмүнө жараша жекелештирилген окуу жолдорун сунуштай алат.
Билимди баалоо менен жасалма интеллект маалыматтарды талдоо жана машина үйрөнүү алгоритмдерин колдонуу менен студенттердин билимин баалоого жардам берет. Бул баа берүүнүн тактыгын жана объективдүүлүгүн жогорулата алат.
Мугалимдерди колдоо жана күнүмдүк тапшырмаларды автоматташтырууда жасалма интеллект мугалимдерге тесттерди түзүү, окуу материалдарын иштеп чыгуу жана билим берүү процесстерин башкаруу сыяктуу иш тапшырмаларында колдоо көрсөтөт. Жасалма интеллект ошондой эле баалоо тапшырмалары жана баалоо тесттери сыяктуу бир катар күнүмдүк тапшырмаларды автоматташтыра алат, бул мугалимдерге татаалыраак тапшырмаларга көбүрөөк убакыт бөлүүгө мүмкүндүк берет.
Прогрессти болжолдоо-жасалма интеллект окуучулардын окуу маалыматтарынын жана жүрүм-турумунун негизинде жетишкендиктерин болжолдоо үчүн колдонулушу мүмкүн. Бул мүмкүнчүлүк студенттердин өздөрү үчүн да, мугалимдер жана билим берүү мекемелеринин администрациясы үчүн да пайдалуу. Студенттер үчүн бул мүмкүн болгон окуу көйгөйлөрүн эрте аныктоону жана мугалимдердин жана администрациянын өз убагында колдоосун билдириши мүмкүн. Мугалимдер жана администрация үчүн бул окуучулардын жетишкендиктерин өркүндөтүүгө, ар бир окуучуга ылайыктуу окуу методикаларын жана программаларын колдонууга натыйжалуу мамиле жасоону билдирет. Бул ресурстарды натыйжалуу пайдаланууга жана окутуунун жогорку сапатына алып келет.
Чыгармачылыкты жана инновацияны өнүктүрүүдө жасалма интеллект жаңы идеяларды эксперименттөө жана изилдөө үчүн шарттарды түзүү менен окуучулардын чыгармачылыгын жана инновациясын өнүктүрүүгө жардам берет.
Билим берүүнүн жеткиликтүүлүгүн жакшыртууда жасалма интеллект майыптар үчүн билим алуунун жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга жардам берет, мисалы, көрүүсү начар адамдар үчүн автоматтык окуу жана жазуу системалары же дүлөйлөр үчүн үн көтөрүү системасын иштөөдө зор роль ойнойт ж.б. Бул категория аралыктан окутуунун сапатын жогорулатууга да тиешелүү десек болот.
Окутуунун жаңы формаларын иштеп чыгууда жасалма интеллект окугуунун жаңы формаларын түзүүгө жардам берет, мисалы виртуалдык класстар аркылуу, интерактивдүү окуу программалары, ж.б., бул окууну кызыктуу жана натыйжалуу кыла алат [1, 170 б.]
Биз кыскача билим берүү рыногунда колдонулуп жаткан айрым аспаптар менен технологияларды карап чыгабыз. Төмөндө окуу процессин жекелештирүү жана ар бир окуучунун билим деңгээлине ылайыкташтыруу үчүн жасалма интеллектти колдонгон чет элдик көндүмдөрдүн жана платформалардын бир нече мисалдары келтирилген.
Smart Sparrow — бул жасалма интеллектке негизделген жекелештирилген онлайн курстарды түзүү үчүн арналган автордук платформа. Ал мугалимдерге жана окутуучуларга ар бир студенттин билим деңгээлине жана өзгөчөлүктөрүнө жараша интерактивдүү сабактар менен тапшырмаларды түзүүгө мүмкүнчүлүк берет.
DreamBox Learning — ар бир окуучунун билим деңгээлине ылайык тапшырмаларды автоматтык түрдө тандоочу жасалма интеллект технологияларын колдонгон онлайн платформа. Ал 2000ден ашык математика боюнча интерактивдүү тапшырмаларды камтыйт. DreamBox системасы студенттин жоопторун талдап, анын жекече темпине ылайык кийинки тапшырмаларды сунуштайт, бул окуу процессинин натыйжалуулугун жогорулатат.
Querium — бул илим жана математика сабактары үчүн иштелип чыккан интерактивдүү колдонмо. Ал жасалма интеллекттин жардамы менен студенттерге көндүмдөрүн өркүндөтүүгө, материалды терең түшүнүүгө жардам берет. Программа окуучуларга түшүндүрмөлөр жана комментарийлер менен коштолгон интерактивдүү тапшырмаларды сунуштайт.
Мындан тышкары, билим берүү тармагында жасалма интеллектти колдонгон дагы бир катар кызыктуу долбоорлор бар:
Skyeng — ар бир студент үчүн окуу тажрыйбасын жекелештирүү максатында жасалма интеллектти колдонгон онлайн англис тили мектеби. Платформа ар бир окуучунун айтылышын, сөз байлыгын жана грамматикалык деңгээлин эске алып, жекелештирилген окуу планын түзөт.
Яндекс окуу китеби — Яндекс компаниясы тарабынан иштелип чыккан акысыз билим берүү кызматы. Ал окуучуларга жасалма интеллект технологияларын колдонуу аркылуу мектеп предметтерин өздөштүрүүгө жардам берет. Бул платформа окуучуларга интерактивдүү сабактарды, тесттерди жана тапшырмаларды сунуштап, материалды жакшыраак түшүнүүгө жана экзамендерге даярданууга көмөк көрсөтөт
Билим берүүдө жасалма интеллектти колдонуунун этикалык жана социалдык аспектилери жана окуу процессине жасалма интеллектти киргизүүнүн мүмкүн болгон кесепеттери каралышы керек. Бирок, башка тармактар сыяктуу эле, билим берүүдө жасалма интеллектти колдонуунун оң жана терс жактары бар. Адаптивдүү окугуу жана жекелепирилген ыкма студенттерге жеке окуу жолунда болууга жардам берсе, жасалма интеллектти программалоодогу ката натыйжалардын бурмаланышына жана акыры студенттердин билимин туура эмес баалоого алып келиши мүмкүн. Жасалма интеллектти колдонуу менен баалоо объективдүү болушу мүмкүн, бирок бул билим берүү чөйрөсүндө инсандык жана социалдык оз ара аракеттенүүнүн жоголушуна алып келиши мүмкүн. Ар бир аспект өзүнүн артыкчылыктары менен кемчиликтерине ээ жана эң жакшы натыйжаларга жетүү үчүн жасалма интеллект менен салттуу окутуу ыкмаларын колдонуунун ортосунда тен салмактуулукту сактоо зарыл [2, 93 с.).
Жасалма интеллектти билим берүүгө кеңири киргизүүнүн негизги тобокелдиктерин жана көйгөйлөрүн талдап көрөлү. Көптөгөн артыкчылыктарга карабастан, билим берүүгө
Алардын айрымдарына төмөнкүлөр кирет: жумуш орундарын жоготуу билим берүү тармагына жасалма интеллект киргизүүнүн негизги тобокелдиктеринин бири жумуш орундарын жоготуу болуп саналат. Процесстерди автоматташтыруу билим берүү тармагында жумуш орундарын жоготууга алып келет.
Ачык-айкындуулуктун жана отчеттуулуктун жетишсиздиги билим берүү тармагына жасалма интеллектти киргизүү менен байланышкан дагы бир коркунуч ачык айкындуулуктун жана отчеттуулуктун жоктугу болуп саналат. Чечим кабыл алууда жасалма интеллектти колдонуу ачык-айкындуулуктун жана отчеттуулуктун жоктугуна алып келиши мүмкүн. Жасалма интеллект тарабынан кабыл алынган чечимдерди адамдарга түшүндүрүү кыйын болушу мүмкүн, бул студенттер жана мугалимдер тарабынан ишенбөөчүлүктү жаратышы мүмкүн. Бул билим берүү мекемелерине болгон ишенимдин төмөндөшүнө жана билим сапатынын төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн маалыматты бурмалоо эгерде жасалма интеллект иштеген маалыматтарды каталарды камтыса же тең салмакту болбосо, бул анын ишинде каталарга жана натыйжалардын бурмаланышын алып келиши мүмкүн. Бул билим берүүдө жасалма интеллектти колдонуунун натыйжалуулугуна терс таасирин тийгизиши мүмкүн.
Окутуучулар жана студенттерге жаңы көндүмдөрдү үйрөтүү зарылдыгы окутуучулардан жана студенттерден жаңы көндүмдөрдү үйрөнүү талап кылынат. Мугалимдер жаңы курстарды түзүү үчүн маалыматтарды талдоо жана ЖИ куралдарын колдонуу сыяктуу КТ системалары менен иштөө көндүмдөрүн үйрөнүшү керек. Студенттерге ЖИ-системалары менен иштөө көндүмдөрүн үйрөтүү керек болушу мүмкүн. Бирок, бардык эле окутуучулар жана студенттер мындай окутууга даяр боло алышпайт, бул билимге бирдей эмес жетүүгө жана билимдин бирдей бөлүштүрүлүшүнө алып келиши мүмкүн [3, 304 с.].
Мугалимдердин ролун өзгөртүү билим берүү тармагына жасалма интеллекттин киргизилиши менен мугалимдердин ролу кенеш берүүчү мүнөзгө көбүрөөк ээ болот. Алар ЖИ-системалары менен иштөөнү үйрөнүшү керек, ошондуктан алар анын курстарын жакшыртуу үчүн курал катары колдоно алышат.
Маалыматтарды коргоо билим берүү тармагына жасалма интеллектти киргизүү маалыматтарды коргоону талап кылат. Билим берүү мекемелери маалыматтарды коргоо жана купуялуулукту камсыздоо боюнча чараларды көрүшү керек. Тренингке байланыштуу маалыматтар сезимтал болушу мүмкүн жана маалыматтарды уурдоодон же уруксатсыз кирүүдөн корголушу керек. Мындан тышкары, маалыматтар билим берүү максатында гана колдонулуп, студенттердин макулдугусуз үчүнчү жактар менен бөлүшүлбөсүн камсыз кылуу зарыл.
Жасалма интеллектти түзүү үчүн квалификациялуу адистерге муктаждык билим берүү тармагына жасалма интеллектти киргизүү ЖИ-системаларын түзөө жана тейлөөгө жөндөмдүү квалификациялуу адистердин болушун талап кылат. Билим берүү мекемелери ЖИ-системаларынын натыйжалуулугун камсыз кылуу үчүн мындай адистердин болушун камсыз кылууга тийиш. Бардык эле окуу жайлардын квалификациялуу адистерди жумушка алуу мүмкүнчүлүгү жок, бул билимдин бирдей эмес бөлүштүрүлүшүнө жана билимдин жеткиликтүүлүгүнө алып келиши мүмкүн.
Билим берүүдөгү адам факторунун жоголушу билим берүү тармагына жасалма интеллекттин киргизилиши билим берүүдөгү адам факторунун жоголушуна алып келиши мүмкүн жана өз ара аракеттенүү мугалимдер жана башка студенттер менен маанилүү байланышты алмаштыра албайт. Бул студенттердин мотивациясынын төмөндөшүнө жана билим сапатынын начарлашына алып келиши мүмкүн [14, 63-74 66.].
Жыйынтыктап айтканда, жасалма интеллект (ЖИ) системаларынын эффективдүү иштешин камсыз кылуу үчүн билим берүү мекемелери аларды колдонууга даяр болушу жана керектүү ресурстарга ээ болушу маанилүү. Билим берүүдө адам фактору дагы маанилүү, андыктан окуучулар менен мугалимдердин социалдык өз ара аракеттенүүсү сакталуусу зарыл. Ошондой эле маалыматтарды коргоону камсыз кылуу жана кабыл алынган чечимдер үчүн жоопкерчиликти тактоо өтө маанилүү.
Бирок, билим берүү тармагына ЖИ технологияларын киргизүүнү окуу процессинин мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнүн эффективдүү жолу катары караса болот. ЖИ мугалимдерге чоң көлөмдөгү маалыматтарды талдоого, окуучулардын жеке муктаждыктарын аныктоого жана жекелештирилген билим берүү программаларын түзүүгө жардам берет. Мындан тышкары, ЖИ студенттердин билимин баалоону жеңилдетет жана экзамендерге даярданууну колдойт.
Билим берүүдө ЖИ технологияларын колдонуу окутуунун сапатын олуттуу жакшыртууга шарт түзөт. Акырында, ЖИ билим берүүдө чыгымдарды кыскартууга жана окуу процессинин натыйжалуулугун жогорулатууга жардам берет. Бирок аны колдонууда пайда болушу мүмкүн болгон тобокелдиктерди жана көйгөйлөрдү эске алуу зарыл. Негизги тобокелдиктерге маалыматтардын коопсуздугунун бузулушу жана кабыл алынган чечимдердеги каталар кирет.
Мындан тышкары, ЖИ колдонуу менен байланышкан адамдык элементтин азайышы боюнча мугалимдер жана студенттерде мүмкүн болгон каршылыктарды эске алуу зарыл. Маалыматтарды коргоону камсыз кылуу жана чечимдер үчүн жоопкерчиликти тактоо гана эмес, билим берүүдө адам факторун сактоо да өтө маанилүү.
КОЛДОНУЛГАН АДАБИЯТТАРДЫН ТИЗМЕСИ:
Использование деятельностного подхода в проектах цифровой трансформации в образовании, под редакцией Л. О. Смирновой. Москва: Издательство Юрайт, 2023. 170 с.
Загорулько, Ю. А. Искусственный интеллект. Инженерия знаний: учебное пособие для вузов / Ю. А. Загорулько, Г. Б. Загорулько. Москва: Издательство Юрайт, 2022.93 с.
. Богдановская, И. М. Информационные технологии в педагогике и психологии: учебник для вузов / И. М. Богдановская, Т. П. Зайченко, Ю. Л. Проект. Санкт-Петербург: Питер, 2018. 304 с.
Сейтказиева Н.С., Сабитов Б.Р., Иса к.Б., Джумачалова Ч.Т. «Использование метода увеличения данных в глубоком обучении для задач прогнозирования прикладных задач», Журнал: Научные открытия, 2023, №4, - С. 63-74.
Илимий жетекчиси: Мадмуратова Замира Гулбаевна – БатМУнун А.А.Машрабов
атындагы СГЭИнин Педагогика жана экономика
факультетинин Филологиялык жана педагогикалык билим
берүү кафедрасынын ага окутуучусу, тел: 0-771-15-04-79.
e-mail: [email protected]
Шарофиддинова Сабина Тулкинжоновна – БатМУнун
А.А.Машрабов атындагы СГЭИнин Педагогика жана башталгыч
билим берүү профилинин күндүзгү окуу бөлүмүнүн 3-курсунун
П-1-23 окуу тайпасынын студенти, тел: 0-555-00-82-13.
e-mail: [email protected]
120
207 776 
