МАН " Искатель" - 2017 год

12

Мундеридже

1. Алим ким эди? …………………………………………2 - 6

2. АЛИМНИНЪ АЙДАМАКЪЛЫГЪЫ…………………7

3. АПС ЭТКЕНЛЕРИ ВЕ КЪАЧУВЛАРЫ………………8 - 9

4. Алим кене аткъа минди!..................................................10 – 12

(Къартанамнынъ икяелери)

1. Къулланылгъан эдебият………………………………..13

2. Иляве………………………………………………….....14

Алим ким эди?

Алим Азамат-огълу(ничюндир, базы ерлерде онынъ бабасынынъ ады Бекир деп де къайд этильген)-озь девриндехалкъымызнынъ айтувлы джгти олып, ады ялынъыз Къырымда дегил, та Санкт-Петербургдаки || Александрнынъ озюне де яхшы белли олгъан ве джесюрлиги, алидженаплыгъы, факъыр-фукъареге ярдымлары, эйиликлери ичюн халкъ арасында такъдирленип, алгъышланып, заманымызгъа къадар тиллерде анъылып кельмектедир.

Алим Азамат-огълу къачынджы сенеде догъгъаны кимсеге малюм дегиль. Биз онынъ 1925 сенеси 110-111 яшларында вефат япылувны билип, 1813-1816 сенелери догъгъандыр деген фикирдемиз.

Алим Азмат-огълу Къарасув-базар шеэринден он дерт километр узакъта Копюрликойде (Кефе уезди, Сала Волосты) койлю аилесинде дюньягъа кельген. Копюрликой топрагъы эвель-эзельден джемаат топрагъы эди. Копюрликой джемааты бу топракътан 1905 сенесине къадар файдаланы кельди.

Алим балалыгъында айрыджа зекяветли ве эли эр шейге келишикли эди. О, уфакъ-тюфек эв аякъкъапларыны ямамакъ, сёкюклерини тикмек, чюйлерини къакъып пекитмек киби ишлерни озю япа эди. Бир кунь бабасынынъ чызмаларынынъ сёкук ерлерини тикип, вакслеп (кремлеп), байрамлыкъ азырлап къойгъан эди, бабасы Азамат акъай:

-Аферин, огълум! –деди онъа. -Гузель япкъансынъ. Машалла! Мен сени бир аякъкъапчы этейим, барсын, о зенаат элинъде бир билезлик олсун!

Бабасы оны Къарасувбазар эснафлары арасында айтувлы Аджы-Мурат устагъа шегирт оларакъ берди. Бу устанынъ огълу Эюпнен берабер Абдуразакъ да шегирт олып ишлей эдилер. Олар эппий вакъыт бир ерде зенаат огренди, дост ве аркъадаш олдылар.

Лякин Алим бу устаханеде озюни къафеске къапалгъан бир къушкъа ошата, тарсыкъа эди. Дагъ этекиндеки ешиль тарлаларда, орман аланларында озь акъранларынен ат бакъып, темиз авада сербест яшап алышкъан бала бу авасы бозукъ, тар одада тарсыкъмай, не япаджакъ эди.

Энди шегиртлик деврини кечирип, къалфа(эснафлыкъ тилинде уста олаяткъан демек) олып чыкъаяткъанда, бабасы Азамат акъайнынъ апансыздан олюми Алимге шегиртликни быракъмагъа себеп олды. Аиленинъ къайдыны чекюв Алимнинъ боюнына къалды. Бабасынынъ иссесине тюшкен топракъны ишлемеге меджбур олды. Сонъундан бу топракъны эмджеси Мухтар акъайгъа онламагъа берди, чюнки Алимнинъ аилеси анасы ве озюнден ибарет эди.

Анасы да ольген сонъ, Къарасувнынъ къыбласындаки Къарагъач къыры устюнде буюк сарайлар, топракълар, орманлар, багъчалар саиби олгъан Бабаджангъа (Бобовичке) объездчик хызметине кире. Онынъ иши-саба ат атланып чёллерни, орманларны ве багъчаларны доланып козетмек эди. О вакъытта Бабаджан Къарасувбазар шеэрининъ галавасы эди.

Алим юксек бойлу, кенъ омузлы ве тюзьген кевдели, лякин арыкъча бетли, къара къашлы, зейтюн козьлю, гурь мыйыкълы ве кескин бакъышлы, там чагъында дюльбер бир йигит эди.

Караим халкъында да, мусульманлардаки киби, къадынлар эркеклерден гизленир, корюнмез, корюнсе де, бетлерини орьтер, ят эркеклернен лаф этмез эдилер.

Бабаджаннынъ екяне къызы Сара, эр кунь саба каршыдаки ахырдан атны чыкъарып, аркъасына минип кеткен Алимни пенджереден сейир эте, озю исе там кемалына кельген гузель къыз эди. Тезден Сара Алимге гонъюль берип башлай. Саранынъ севгиси кет-кете арта, лякин бу севгини Алимге насыл ёлнен анълатсын? Хызметкярларгъа ишанмай. Ниает, саба джамлы софагъа чыкъып, Алимни озь узурына чагъырмагъа ве онъа севгисини бильдирмеге джесаретлене. Акъикъатен, Сара экинджи куню софагъа чыкъа, аткъа атланаяткъан Алимни эль ишаретинен чагъыра. Алимнинъ мында чалышып башлагъаны чокъ вакъыт олды, амма къызны биринджи сефер кореята, ким олгъаныны бильмей. Алим шеек-шубенен Саранынъ къаршысына кельгенде, къыз онъа озь севгисини айтып оламай, ачувындан боюнындаки топ инджисини къопарып ташлай, озю эссиз алда ерге йыкъыла. Буны корьген Алим бир шей анълап оламай, омузларыны къыса, азачыкъ ырбайып, ёлуна джоней. Бираздан сонъ Сара яткъан еринде агълайджакъ ола, агълап оламай, тамагъындан чыкъкъан богъыкъ сесни эшитип, хызметкяр келип софада йыкъылып яткъан Сараны корип, яйгъара къопара. «Вай, Сарагъа бир шей олды!», деп анасына чапып бара. Анасы келе, Саранынъ башында топлангъанларгъа: «Тез, салкъын сув кетиринъиз!», деп эмир эте. Саранынъ башыны салкъын сувнен ювып, айындыралар. Саранынъ эси башына кельген сонъ, онынъ янында сачылып яткъан инджилерни эслеген ананынъ: -Санъа не олды? –суалине къыз бирден джевап берип оламай, сусып ята.

Ниает, анасынынъ зыкъысына чыдап оламай, Алим онынъ боюнындаки инджилерни узип алмакъ истегенини, къыз исе бермек истемей, онынънен чатышып, эсини джойгъаныны айта.

Сара, бу джевапнынъ озь къорантасы ве Алим ичюн не къадар буюк фелякет чыкъараджагъыны тюшюнмей, озь айыбыны орьтмек ичюн, ильк гонъюль берген адамына буюк ифтира ата. Буюк зенгин ве шеэр галавасы Бабаджаннынъ бу «айдутлыкъкъа» сабыр этеджеги бармы? Алимни аман апсханеге къапаттыра. Бу иши ичюн Сара пек пешман эте. Бойле ишни ялынъыз ашагъы ве видждансыз адам япа биледжегини анълай. Шахсий менлигини къочаламакъ макъсадынен бердиги джевабынынъ ботен ве ифтира олдыгъыны биле. Амма севген адамынынъ къапатылмасы Сараны пек кедерлендире. Ниает, анасына акъикъатны айтмагъа къарар бере ве агъыз юммай, тиль къыйыштырмай, эписини анасына айта. Бабаджан акъикъатны бильген сонъ Алимни апсханеден чыкъарттыра. Бабаджан, Алимге: -Атынъа мин де, юре бер! –дей.

Лякин Саранынъ ифтирасы, Бабаджаннынъ ботен ерде онъа бердирткен джезасы Алимге пек тесир эте, онынъ ичюн Бабаджаннынъ теклифини ред эте.

Шу куньден итибарен Алимнинъ сукют омюри бозула, адалетсизликке къаршы куреш омюри башлай. Алим Бабаджан къорантасынынъ душманы ола, оларнынъ джаныны якъа. Озюнинъ Алим тарафындан такъиб этилювине чыдаялмай, Бабаджаннынъ къорантасы Симферопольге кочип кетмеге меджбур ола. Алим бутюн фукъарелерни, ыргъатлыкъ эткенлерни, озю кибилерни пек яхшы анълады. Онынъ ичюн туджджарларнынъ, мырзаларнынъ ве помещиклернинъ, юкъары девлет идарелеринде чалышкъан буюк чиновниклернинъ Бабаджандан фаркълары олмагъанына эмин олды. Алимнинъ Бабаджанларгъа ве караимлернинъ буюк зенгин ве туджджарларына дашманлыгъы, укюмет идарелери тарафындан караим халкъынынъ душманы деп анълатылды. Лякин Алим ялынъыз зенгинлернинъ душманы эди.

Алимнинъ биринджи якъын ве джан досту Абдуразакъ-уста, экинджи досту Чорукъ Асан эди. Чорукъ Асан эр вакъыт Алимге урьмет эте ве оны эвининъ тёрюне отурта эди.

Учюнджи ишанчлы досту Къарасувда эрменилер кильсесининъ папазы (рессам Айвазовскийнинъ сойларындан) Оганес агъа эди. Алим Къарасувгъа кельген вакъытларында бу папазнынъ эвинде токътай эди. Алим халкъ тарафындан айтылгъан лафларны ве полис идаресининъ тедбирлери акъкъындаки хаберлерни бу эвде эшите ве биле эди. Вельасиль, эрмени папазы Алимни эр шейден хабердар эткен биринджи шахс эди. Сёз келими, полис идареси «Алим Къарасувгъа кельди» хаберини ала, шеэр ичи, хан азбарлары, къавелер, атта мааллелерни сер-тесер этип къыдыралар.

Алим Айдамакънынъ ады ве яшайыш акъкъында чокъ эфсане юре, ве къайсы икяе керчек аятыдан алынгъан, къайсы бири эфсане айырмакъ чокъ зор, амма белли ки,  Алим Азамат огълу XIX асырнынъ башында, Къарасувбазарнынъ Коперли ( Черемисовка ) коюнде дюньягъа кельди.(даа балалыкъ чагъында, бай караимлернинъ эвине, хызметликке берильген эди.Ве адалет ичюн курешмеге о вакъытлардан башлады. Алим пек мунис ве ачыкъгонъулли бир инсан олгъан себебинден, чокъусы адамлар оны  север эди. Чокъусы, ама эр кес дегиль…Алим ве онынъ саиби арасында не олдугъуны кимсе бильмез, амма о шорбаджы, Алим хызметчисини бошуна  алтын саатнынъ хырсызлыгъында къабаатлады.

Даа бир эфсане бар…Алим Азамат огълу ве байнынъ къызы арасында севги акъкъындадыр… Эльбетте, къызнынъ бабасы разылыкъ вермеди, ве чешит тюрлю алчакълыкъ япар эди. Полиске варып,Алимге чакъкъаны бу ишлерден биридир, бундан сонъ къабаатсыз Алим апс этильген эди.

Апсханеде, Алим Азамат огълу озюни мусбет тарафындан косьтерип,муддеттен эвель чыкъты. Сербестликке чыкъып, Къарасувбасаргъа ёлуны алды, ве алчакъгонъюлли базиргянлар буны билип чокъ къоркътылар, Алимни шеэр ичине алмакъ истемеген ичюн, апсханеге къайтмакъ меджбур эттирдилер. Амма Алим джесюрлигини костерди ве куньлерден биринде апсханеден къачты, ве Къарасувбазаргъа гери дёнди. Бу куньден башлап, Алим Азамат огълу гъайып олду, ве дюньягъа Алим Айдамакъ кельди.

АЛИМНИНЪ АЙДАМАКЪЛЫГЪЫ

Эльбетте, адалетлик ичюн къанун иле куреш олмаджагъыны пек яхшы анълар эди. Ве Алим озь дженк ёлуна чыкъты. Амма Робин Гуд киби, онынъ озь такъымы ёкъ эди ве эр вакъыт янълыз ишине чыкъа эди, ве о къадар джесюр уджумлар этер эди, амма о садедже бай ве алчакъгонъюлли инсанларнын малыны хырсызлар эди, ве фукъарелерге даркъаткъан эди. Не къадар Алимни тутмагъа истерселер, арекетлери мувафакъиетсиз олур эди.Алим ич де тутулмаз эди.Амма Алим ич бир заман сакъланмаз эди. Де о эр кесин козюн огюнде Кезлевнинъ ялы боюнда кезер эди, де Акъмесджит шеэр сакинлернинъ тойлярында шенълене эди, де о белли рессам И.К.Айвазовский (Ованес агъа ) иле къавеханеде къаве ичер эди. Амма полис къамаджалав тешкиль япмагъа тырышса, бирден, санки дерсин, Алим ер тюбюне гъайып олгъан эди. Бельки керчектен де бойле олгъандыр, чюнки Алим Акъмесджитнинъ ерасты ёлларны билгенини белли эди. Амма энъ чокъ онъа адий халкъ къамаджалавла огюнде хабер этип, ве сакълап ярдым эте эдилер. Алимниъ силясы олса да, халкънынъ тариф эткенине коре о омюринде кимсени ольдюрмегенини  беллидир. Силяни исе тек къоркъузмакъ ичюн ишлеткени беллидир…

АПС ЭТКЕНЛЕРИ ВЕ КЪАЧУВЛАРЫ

Халкъымызда айткъаны киби эр шейнинъ озь сонъу вар. Куньлерден бир кунь Алим бир сыра бай  юклю арабаларны корип, эльбетте оны токътатты. Араба ичинде озь къызынен генерал киткен эди. Къаравуллар, эр заман киби кедер этмеди, генерал де къызы ичюн къоркъып, сессиз пара джузданыны берди. Факъат бу адисени унутамады, ве Одессагъа къайтып,буюк шамата котерди ве  Алимни тутмагъына эмир этти. Ве бундан сонъра, Къырым ичинде буюктен буюк къамаджалавлар,яни Алимни тутмакъ ичюн арекетлер япар эдилер. Эр къырымтатар эркек айдамакъ киби тешкерме кечкен эди. Бу да оны тутмагъа ярдым этмеди. Амма Алимнинъ эски бир душманы бар эди. О Зуя къасабасын мемурлардан бири эди. Кенди парасына къыдырма отрядларны джыйып, бутюн  орманларны, дагъларны, бутюн дживарларны бакъып чыкътылар. Аз къалды, къолларына тюшеджек эди, амма сонъки дакъкъалар ичинде къачмакъ етиштирди.

 Адет узьре, Акъмесджит шеэрге къачып мында сакъланаджакъ эди. Тамам мында оны хайырсыз сонъу беклер эди… Болдурып, Алим шеэр багъчасынынъ талдалыкъ бир ерини тапып, ятты ве юкъугъа далды. Шу арада багъчанынъ къаравулы багъча дживарларыны бакъып Алимни корьди, ве эльбетте апс этти. Кене де апсханеде о чокъ отурмады, чюнки къаравуллардан бири камерасын къапусыны ачып онъа сербестлик берген эди, ве озю де къаравуллыкътан къачты. Амма бу сефер сербестликте чокъ юрмеди- бай къырымтатарларындан бири оны корип, полиске чакъкъан эди. Кене де Алим апске. Из Эльбетте Санкт-Петербургтан олюм джезасыны талап эткен эдилер, лякин шеэр акимиети пайтахтнынъ эмирини япмадылар. Чюнки белли ки, Алим Аззамат огълу омюрюнде кимсени ольдюрмеди.

Бундан сонъ не олгъаныны кимсе бильмез, амма халкънынъ айткъанларына коре, бир- къач эфсане вардыр.

Биринджисине коре, о алты бинъ къамчынынъ урувына даянамайып, джаныны верген эди.

Экинджи икяе эткенине коре, апстен къачкъаны белли. Амма бу сефер о денъизни атлап кечти ве Туркиде, Истамбулда яшамакъ къалгъаны белли. Халкънынъ айткъанына коре, Истанбулдан да хаберлер ёллата эди.ве. Амма Къырымгъа къайтып оламады, чюнки дженк башланды.

Халкъ озь къараманыны, эльбетте унутмады,Алим адына шеэрлернинъ, койлернинъ сокъкъакълары чокъ. Алим акъкъында фильмлер чыкъарылгъан эди. Владислав Крапивиннинъ “Давно закончилась осада” повестьнинъ эсас бир къараманнынъ прототипи эди. Къырымнынъ, Бахчисарай янында гузеллерден гузель манзаралы бир “Алимова балка” деген ери Алим адына къойылы.

Алим Азамат – огълунынъ френкистандан кельген рессам, Акъмесджитнинъ  апсханеге келип, портретини язгъан эди.

Кефе ёлунда Коперли кою янында Алим Азамат-оглу эйкели турмакъта. Акъкъая ичинде оймакъ-атлы инсан. Санки, бутюн алчакъгонъюлли алдатчыларгъа бир хатырлавдыр.

Алим кене аткъа минди!

(Къартанамнынъ икяелери)

Халкъымызнынъ эфсаневий, даа догърусы, тарихий миллий къараманы Алим Азамат огълу аман-аман 150 йылдан сонъ кене « Аткъа минди»… Адалет огърунда курешип онынъ юрьген ёлларында, догъмуш Копюрликоюнде , Къарасувбазарнынъ дагъларында, орманларында, Борулча озени боюнда, Багъча – Эли коюнде Алимнинъ ады янъыдан янъгъырап башлады.

22 январь куню Копюрликой ве Багъча – Эли арасындаки Кефе ёлу четинде Алим Азамат огълунынъ хатырасыны эбедийлештирмек ичюн къурулгъан абиде янына юзлернен адамлар топланды ве бу абиденинъ ачылув мерасиминде иштирак эттилер.

Абиде халкъымызнынъ белли иш адамларындан Расим Абляз огълу Керимовнынъ ( Валерий Керимов) тешеббюси ве малиевий ярдымы иле къурулды. Акъкъая ташларына Алим Айдамакънынъ къияфети ойып япылгъан ве ат устюнде авада учмакъта олгъан къараманымыз санарсынъ коклерде эбедий яшап кельген киби туэссурат къалдыра. Абиденинъ муэллифлери ( мимарджы Зарема Нагаева, эйкельтраш Рустем Якъубов, мимар Айдер Ягъяев) гузель абиде яраткъанлар.

Иште, шу Алим бугунь кене аткъа минди!..

О, тепемизде аткъа минип учып юрьген эбедий бир рух киби. Ойле къараманымыз олгъанына гъурурланамыз, ифтихар этемиз. Ойле къараманларнынъ руху бизлерге ильхам бере, иджат этмеге джоштыра. Иште, меним де къальбимде Риза Фазылнынъ « Алим аткъа мигенде»

шиири джанлана:

Халкъ ичинден тёреп чыкъкъан, авам халкъны къайгъыргъан,

«Алим айдамакъ» адыны эль-алемге джайдыргъан.

Копюрликойлю батырны бильмегенлер бильсинлер,

Ятлар буны къулагъына купе этип ильсинлер.

Халкъ акъсызлыкъ ичерсинде инълегенде, ялкъ этип,

Алим чыкъты халкъ къаныны соргъанларны талкъ этип.

Аман бермез эди Алим мырзаларгъа, байларгъа,

Бир къоркъузса, етер эди афталаргъа, айларгъа.

Джелял мырза, Бабаджанлар — халкънынъ акъкъын егенлер,

«Сиз чылышынъ, экинъ, сачынъ — биз ашайыкъ», — дегенлер,

Алим адын эшиткенде чырайлары бозулды,

Олар ичюн бойле ахвал чокъ йылларгъа созулды.

Этраф тым-тынч олур эди Алим аткъа мингенде,

Зенгинлерге: «Фукъаренинъ акъкъын къайтар!», — дегенде,

Бай-мырзалар оти патлап, не япмагъа бильмеди,

Алим аткъа мингенден сонъ, бахтлары ич кульмеди.

Унер олды Алим халкъкъа, йигитлерге, генчлерге,

Не аджайип из къалдырды келеджек несиллерге!

Айгиди, шимди олса эди Алим киби пельванлар,

Башкъа тюрлю олур эди бугунь бизим девранлар.

Аджеп, кене, адет узьре, неслимиз сой къувармы*!

Тез вакъытта Алимдайын бир къараман догъармы?!

Догъар! Чюнки халкъ кечмишин огренмеге бельсене,

Хатрамызда энъ иляhий адлар даим эслене.

Исмаил бей, Ашыкъ Умер, Чобан-заде, Алимге

Тикленильди абиделер, билинсин деп алемге.

Алем бильсин Ана-юртнынъ Алим киби мердлерин,

Озю джесюр, халкъы джесюр къырымтатар эрлерин.

Бу абидени къойгъанда меним Мевиде къартанам даа сагъ эди. О, 103 яшына келип вефат этти. О, Копюрли коюнде яшай эди, эр вакъыт Алим Азамат огълу акъкъында бизлерге икяе эте эди.

Рахметли Мевиде къартанамнынъ сезлери: « Абидени къогъада ягъмур ойле ягъды ки, башта эпимиз къоркътыкъ, амма Аллагъ шукюр ягъмурнынъ зарары олмады. Ягъмурнен башлангъан ишнинъ сонъу хайырлы ола, деп раатландыкъ. Эпимиз шемсиелеримизни котерип, узакътан къырлар этегинде берекети пишип етишкен багъ\ча тарафкъа юрьдик. Абиде къоюлгъан сонъ, къурбан чалып, бутюн койге балабан дува япылды.»

Къулланылгъан эдебият:

1. Копюрликой – тарихий кой / тертип эткен Р.Фазыл.- Симферополь, 2017 с.- 110 с.

2. Къартанамнынъ икяелери ( несиль дефтери).

Иляве

Фото ресими №1

Копюрликой ве Багъча – Эли арасындаки Кефе ёлу четинде Алим Азамат огълунынъ хатырасыны эбедийлештирмек ичюн къурулгъан абиде.

Фото ресими №2.

Халкъымнынъ гъуруры…………

Фото ресими №3.

Али Азамат огълунынъ рухуна эльфатиха.

Фото ресими №4.

Къартбабамнен берабер абиде янында.

Фото ресими №5.

Анамнен берабер абиде янында.

Фото ресими №6.

Копюрликой - 09.12.2017 сенеси.

Фото ресими №7.

Копюрли коюнде янъы Джами къурула.