Преподавание математики в начальных классах

Tilning Sistema ekanligi

1-ma`ruza taqdimoti

Reja:

1. Sistema va struktura

2. Til sistemasining ichki tuzilish xususiyati

3. Lisoniy birliklarning o’zaro munosabatlari

4. Uyadoshlik va ketma-ketlik munosabatlari.

Sistema bu:

O’zaro bog’liq va shartlangan ikki va undan ortiq elementlarning munosabatidan tashkil topgan va yangi sifatga ega bo’lgan barqaror butunlik.

ДОБАВИТЬ НИЖНИЙ КОЛОНТИТУЛ

SISTEMANING MUHIM BELGILARI

Bular quydagilardir:

1

2

3

KO’PINCHA BUTUNNING TARKIBIY QISMLARIDA MAVJUD BO’LMAGAN YANGI SIFATGA EGA BO’LISHIDIR.

TARKIBIY QISMLARGA BO’LINISH,

TARKIBIY QISMLARNING BUTUN TARKIBIDAGI O’ZARO VA BUTUN BILAN BO’LAK, TUR BILAN JINS O’RTASIDAGI SHARTLANGAN MUNOSABATNING BO’LISHI,

ДОБАВИТЬ НИЖНИЙ КОЛОНТИТУЛ

Til sistemasining ichki tuzilishi quyidagi sathlardan iborat:

Ichki sath

Morfemik sath

Leksik sath

Morfologik sath

Sintaktik sath

Ustsintaktik (supersintaktik) sath

MUSTAQIL SO`Z TURKUMLARI

So‘zlarning lug‘aviy va grammatik ma’no jihatdan o‘xshashligiga ko‘ra ayrim leksik - grammatik guruhlariga ajratilish so‘z turkumlari deyiladi.

Ham grammatik, ham leksik ma’nolarga ega bo‘lib, gapda mustaqil sintaktik bo‘lak sifatida ishtirok etadigan so‘zlar  mustaqil so‘zlar  deyiladi.

OT

SIFAT

OLMOSH

Mustaqil so‘zlarga: ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish kiradi

SON

So‘zlarni turkumlarga ajratishda ularning grammatik ma’no-lari  bilan bir qatorda , lug‘aviy ma’nosi ham asosiy belgilardan hisob-lanadi

RAVISH

FE`L

ДОБАВИТЬ НИЖНИЙ КОЛОНТИТУЛ

5

5

TOY

Fonema  (yun. phonema — tovush) — til tovush qurilishining maʼnoli birliklar — morfemalarth tanib olish va farklash uchun xizmat qiladigan birligi; oʻz navbatida, morfemalarning eng kichik tarkibiy kismi sifatida soʻzlarni ham oʻzaro ajratadi va farklaydi. U faqat soʻz va morfemalar tarkibidagina muayyan maʼnoga, maʼno farqlash xususiyatiga ega boʻladi. Masalan, oʻzbek tilida k F.si yaqin til orqa, portlovchi jarangsiz undosh tovush boʻlib, chuqur til orqa, sirgʻaluvchi, jarangli gʻ, lablab, portlovchi jarangli b F.laridan farklanadi. F. qandaydir eng sodda element emas, chunki bir paytning oʻzida mavjud boʻladigan belgilardan iboratdir.

TOJ

FONEMA

TOL

TOR

TOM

7

Lisoniy birliklar sistema tarkibida ma’lum munosabatda bo’ladi. Ularni dastlab ikki guruhga ajiratish mumkin:

1) bir sathga mansub bo’lgan birliklar munosabati;

2) turli sathga mansub bo’lgan birliklar munosabati, ya’ni sathlararo munosabat.

ДД.ММ.20ГГ

ДОБАВИТЬ НИЖНИЙ КОЛОНТИТУЛ

7

Bir sathga mansub bo’lgan birliklar o’zaro ikki xil munosabatga kirishadi:

Uyadoshlik (paradigmatik) munosabati;

Ketma-ketlik(sintagmtik) munosabati.

ДД.ММ.20ГГ

ДОБАВИТЬ НИЖНИЙ КОЛОНТИТУЛ

7

UYADOSHLIK MUNOSABATI

Bir sathga mansub bo’lgan, qiymat jihatdan bir xil birliklarning ma’lum umumiy belgi asosida bir guruhga (uyaga) birlashuvi uyadoshlik sanaladi

KETMA-KETLIK MUNOSABATI

Bir satхga mansub bo’lgan birliкlar nutq jarayonida o’zarо кеtma-кеt bоg’lanib ma’lum aхbоrоt tashish uchun хizmat qiladi. Har bir lisоniy birliкning vazifasi кеtma-кеtliк (sintagma-tiк) munоsabatiga кirishganda namоyon bo’ladi. Nutq jarayonida iккita birliкni хеch qachоn bir vaqtda talaffuz qila оlmaymiz. Оldin bittasini, so’ng iккinchisini, uchinchisini va h.к. talaffuz qilamiz. Lisоniy birliкlarning ma’lum chiziqda кеtmaкеt bоg’lanishi iккi elеmеntni hеch qachоn bir vaqtda talaffuz qilishga imкоn bеrmaydi.Muayyan cho’ziqlikka ega bo’lgan ikki va undan ortiq elementlarningketma –ket munosabati ketma-ketlik (sintagmatik)munosabat sanaladi .

ДОБАВИТЬ НИЖНИЙ КОЛОНТИТУЛ

9

MASALAN

Ishchilarga so’z shakli tarkibidagi ish-chi-lar-ga morfemalari bir qatorda ketma –ket joylashadi

ДД.ММ.20ГГ

ДОБАВИТЬ НИЖНИЙ КОЛОНТИТУЛ

9

E`TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!

ДОБАВИТЬ НИЖНИЙ КОЛОНТИТУЛ

TDPU MAGISTRI

MAMADJANOVA DILOROM

9

9