Рабочая программа по предмету родная литература 6 класс

Саха тылыгар календарнай-тематическай былаан. 6 кылаас.

Быһаарыы сурук

Саха Республикатыгар орто оскуола5а саха тылын үөрэтии государственнай суолталаах икки докумуонна олоҕурар:

1.1992с. муус устар 4 кунугэр ылыллыбыт Саха Республикатын Конституциятын 46-с ыстатыйатыгар «Саха Республикатын государственнай тылларынан Саха уонна нуучча тыла буолаллар» диэн суруллубута. Ол аата саха тыла уерэххэ, улэҕэ-хамнаска, дьыала-докумуон толоруутугар, уопсастыба бары эйгэтигэр толору туттуллар бырааптаах тыл буолар.

2. СР Правительствота 1991 с. Ыам ыйын 23 кунугэр «Саха Республикатын национальнай оскуолаларын саҥардан сайыннарыы концепциятын» бигэргэппитэ. Концепция оҕо кыра сааһыттан орто оскуоланы бутэриэр диэри төрөөбут тылынан иитиллэр, үөрэнэр конституциянан көрүллүбүт демократическай быраабын олоххо киллэрэр бириинсиби тутуһар.

Оҕо төрөөбүт тыла үөрэҕи-билиини кэбэҕэстик ылынар, өйө толкуйа тобуллар, майгыта-сигилитэ олохсуйар, айар-тутар дьоҕура сайдар айылҕаттан айыллыбыт эйгэтэ буолар.

Норуот олорбут олоҕо, тыына-дьылҕата тылыгар сөҥөн сылдьар.

Оҕо төрүөҕүттэн ийэ тылын эйгэтигэр иитилиннэҕинэ, омук кутун-сүрүн, өр үйэлэргэ муспут муудараґын этигэр-хааныгар иҥэринэр, төрөөбүт тылын, бэйэтин омугун ытыктыыр-харыстыыр киһи буолар. Ийэ тыллаах киґи атын омук дьонун кытта тэҥнээһин билинэн, дьиҥ интернациональнай тыыҥҥа иитиллэр.

Хайа да омук төрөөбут тылын билэр, таптыыр, сыаналыыр кэнчээри ыччаттаах буоллаҕына, тыыннаах буолар, салгыы сайдар, барҕарар кыахтанар. Тыл-бүтүн норуот төрүт баайа, кэлэр кэскилэ.

Саха тыла-саха оскуолатыгар үөрэх тыла, билии-көрүү төрдө буолар. Yөрэнээччи тыл үөрэҕин туґунан сүрүн өйдөбүлэ, ситимнээн саҥарар үөрөйэҕэ, ырытар-толкуйдуур, оҥорон көрөр дьоҕура маҥнай төрөөбүт тыл уруогар олохсуйар.

Онтон салгыы оҕо атын үөрэх предметтэрин ис хоһоонун төрөөбүт тылынан ордук чэпчэкитик өйдүүр. Билиитэ-көрүүтэ кэҥээн истэҕин ахсын тылын саппааһа байар.

Төрөөбүт тылын үчүгэйдик билэр үөрэнээччи ол өйдөбүлүгэр, сатабылыгар, үөрүйэҕэр тирэҕирэн, нуучча тылын, омук тылларын эмиэ түргэнник үөрэтэр. Хас да тылы билэр киґи информацияны ылар, туґанар кыаҕа улам улаатан иһэр.

Орто сүһүөх оскуолаҕа саха тылын үөрэтии сыала соруга:

– төрөөбүт тылы ис сүрэҕиттэн ытыктыырга; араас эйгэҕэ, түгэҥҥэ бодоруһуу үөрүйэҕэр, аныгы уопсастыбаҕа сиэри-майгыны тутуһууга иитии; төрөөбүт тыл кэрэтин иҥэрии;

– үөрэххэ, күннээҕи олоххо төрөөбүт тылы олохтоохтук туттарга үөрэтии; бодоруһар үөрүйэҕин сайыннарыы, тылын-өһүн сайыннарар баҕатын үөскэтии; үөрэх дэгиттэр дьайыыларын (туох сыал-сорук туруорунан үөрэнэрэ, былаанныыра, тылын- өһүн хонтуруолланара, көннөрүнэрэ; билиини араас тылдьыттан, литэрэтиирэттэн БИЭни (биллэрэр-иһитиннэрэр эйгэни), Интэриниэти киллэрэн туран сатаан ылара);

– тылы үөрэтии систиэмэтин, туттуллуутун туһунан билиини, тыл истилиистикэлии уратыларын иҥэрии; тыл көстүгүн өтө көрөр, ырытар, тэҥниир дьоҕуру сайыннарыы; тыл саппааһын байытыы; литэрэтиирэлии нуорманы тутуһарга уһуйуу.

Үөрэх биридимиэтин сµрµн ис хоһооно:

Орто сүһүөх оскуолаҕа саха тылын үөрэтии ис хоһооно үөрэх хаамыытыгар сатабылы-үөрүйэҕи олохсутууга (метапредмет) уонна бары биридимиэккэ туох сыал-сорук турарыгар тирэҕирэр. Маныаха бодоруһууга, тыл үөрэҕэр (лингвистика) уонна ытык өйдөбүллэргэ (культуроведческая компетенция) кэмпитиэнсийэлээх сыһыан сайдыахтаах.

Бодоруһуу кэмпитиэнсийэтигэр тылынан уонна суругунан кэпсэтии култуурата, оҕо сааһыгар дьүөрэлээн күннээҕи олоҕор араас эйгэҕэ тылы таба туттуу үөрүйэҕэ киирэр. Оҕо туох соруктаах бодоруһара, кэпсэтии кэмигэр үөскээбит быһыыны-майгыны сөпкө сыаналыыра, кэпсэтэр киһитин тылын-өһүн өйдүүрэ, онуоха сөптөөх сыһыаны булан кэпсэтэрэ көстүөхтээх.

Тыл уонна тыл үөрэҕин кэмпитиэнсийэтигэр үөрэнээччи тыл үөрэҕин туһунан билиитэ, тыл хайдах сайдарын, туттулларын өйдөөн көрүүтэ; сүрүн литэрэтиирэлии нуорманы тутуһуута; тыл баайын хаҥатыыта; араас тылдьыты сатаан туһаныыта киирэр.

Ытык өйдөбүл (культуроведческая) кэмпитиэнсийэтигэр төрөөбүт тыл төрүт култуураны көрдөрүү биир көрүҥэ буолара, тыл норуот устуоруйатын кытта ыкса сибээһэ; саха тылын дьикти уратыта; тыл суолтатын төрүт култуураҕа даҕатан быһаарыы киирэр.

Саха тылын үөрэтиигэ үөрэнээччи тугу сатыахтааҕар-оҥоруохтааҕар (коммуникативно-деятельностный подход) ордук болҕойуу, үөрэх сатабылларын иҥэрэр (метапредметные результаты) хайысханы тутуһуу, тылы-өһү күннээҕи олоххо дьүөрэлээн туттуу тылы таба туттарга (функциональная грамотность) сүҥкэн суолталаах.

Саҥаны-иҥэни толору баһылааһын бэлиэтэ: бодоруһууга үөрэх дэгиттэр дьайыылара (саҥарар саҥа араас көрүҥүн сатаан туттуу, табаарыстарын, аҕа саастаах дьону кытта бодоруһуу; тылынан уонна суругунан саһаны сөпкө өйдөөһүн; саныыр санааны сааһылаан кэпсээһин; тылга-өскө сөптөөх нуорманы, сиэри тутуһуу); билэр-көрөр сатабыл (сүрүнү булуу, холобурдааһын, ситимнээх толкуй, дакаастааһын, араас источниктан наадалаах матырыйаалы булуу, наардааһын); тэринэр-дьаһанар сатабыл (сыалы-соругу сөпкө туруоруу, сатаан былаанныыра; сатаан хонтуруолланара, көннөрүнэрэ).

Үөрэнээччи саҥаны-иҥэни толору баһылааһына, саҥарар саҥатын тупсарыыта саха тылын тутулун уонна араас түгэҥҥэ хайдах туттулларын билиигэ тирэҕирэр. Үөрэх хаамыытыгар оҕо тылы ырытыы үөрүйэҕэр эрэ буолбакка, тыл култууратыгар үөрэниэхтээх. Ааҕыы араас көрүҥүн сатыахтаах, тиэкиһи литэрэтиирэлии нуорманы уонна тыл-өс сиэрин тутуһан сатаан сыымайдыахтаах, көннөрүөхтээх. Онон саха тылын сүрүн оскуолаҕа үөрэтии үөрэнээччи уопсай култууратын таһыма үрдүүрүгэр олук ууруохтаах. Итиниэхэ тирэҕирэн толору орто оскуола үрдүкү кылааһыгар, орто анал үөрэх кыһатыгар, о.д.а. үөрэххэ салгыы үөрэниэн сөп.

Төрөөбүт тылы орто сүһүөх оскуолаҕа үөрэтии ис хоһоонун сүрүн хайысхалара:

- бодоруһуу култуурата;

- тыл үөрэҕин тутаах салааларын туһунан уопсай өйдөбүл: саҥа дорҕооно, лиэксикэ, морполуогуйа, сиинтэксис;

- сурук култуурата: таба суруйуу уонна сурук бэлиэтэ;

- ситимнээх саҥаны сайыннарыы (тиэкис туһунан сүрүн өйдөбүл).

Тыл үөрэҕэ

Төрөөбүт тылбыт – саха тыла. Саха омук үөскээбит, сайдыбыт устуоруйата. Саха тыла – түүр тыла. Саха тылыгар уруулуу тыллар. Төрөөбүт тыл киһи олоҕор суолтата.

Дорҕоон уонна таба саҥарыы. Саҥа дорҕоонун өйдөбүлүн, сахалыы дорҕоон арааһын билии. Төрөөбүт тыл дорҕооннорун, ордук чуолаан, сахалыы ураты дорҕооннору (уһун-кылгас, илин-кэлин, уос-айах аһаҕас уонна хоһуласпыт, сэргэстэһэр, пааралаһар бүтэй дорҕооннору, дьуптуоннары, ҕ, һ дь нь, мурун ҥ, j дорҕооннору), арааран истии, чуолкайдык, таба саҥарыы нуорматын тутуґан саҥарыы. Саха тылыгар киирии тыллары сахатытан, аґаһас дорһооннор дьүөрэлэһиилэрин сокуонун тутуґан саҥарыы. Тылы дорҕоонунан ырытыы.

Лиэксикэ. Норуот тылын туһунан уопсай өйдөбүлү, төрүт уонна киирии тыл уратыларын билии. Литэрэтиирэлии тыл суолтатын билии, нуорматын тутуһуу. Тыл лиэксикэлии суолтатын быһаарыы. Түөлбэ тыл, биир уонна элбэх суолталаах, хомуур тыллар, көспүт суолталаах тыллар, омуоньум, онтуоньум, синиэньим (харыс тыллар, сомоҕо тыллар, мэтээпэрэлэр) өйдөбүллэрин билии, тиэкистэн булуу, саҥарар саҥаҕа сөпкө туттуу. Тылдьыт арааһын сатаан туһаныы, тыл суолтатын тылдьыттан булан быһаарыы.

Кыраапыка. Сурук сайдыытын бэлиэ түгэннэрин билии, киһи олоҕор суолтатын өйдөөһүн. Сахалыы сурук-бичик устуоруйатын билии. Дорҕоон буукубаларын билии, таба ааттааһын. Буукубалары суруллар ньымаларынан холбоон, ыраастык, тэтимнээхтик илиинэн суруйуу. Сурукка туттуллар атын бэлиэлэри, өйдөбүллэри (апсаас, тылы көһөрүү бэлиэтэ, тыл икки арда (пробел)) сөпкө туттуу. Сахалыы алпаабыт бэрээдэгин билии. Араас тылдьытынан, ыйынньыгынан, хатаалагынан үлэлииргэ алпаабыты сөпкө туһаныы. Көмпүүтэргэ сахалыы сириибинэн тиэкиһи ылбаҕайдык бэчээттээн суруйуу.

Морполуогуйа. Тыл састааба диэн өйдөбүлү, тыл уларыйар уонна үөскүүр ньыматын билии. Саҥа чааһын туһунан уопсай өйдөбүлү билии. Саҥа чаастарын бөлөҕө: ааттар (аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат), туохтуур туттулук халыыптара (аат туохтуур, сыһыат туохтуур, тус туохтуур, үлүбүөй), сыһыат, саҥа аллайыы, көмө саҥа чаастара. Тылы састаабынан ырытыы (тыл олоҕо, сыһыарыыта). Тыллары сүрүн бэлиэлэринэн (кырамаатыкалыы халыыптарынан) бөлөхтөөһүн, ырытыы. Саҥарар саҥаҕа тыл литэрэтиирэлии нуорматын тутуһуу.

Сиинтэксис. Этии уонна тыл ситимэ уратыларын, этии арааһын (сэһэн, ыйытыы, күүһүрдүү) билии. Этии чилиэннэрин, биир уустаах чилиэннэри, тэнийбит чилиэннэри, даҕаамыры, кыбытык кэрчиктэри өйдөөһүн Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии, толору уонна толорута суох судургу (биир састааптаах, икки састааптаах этии) уонна холбуу (баһылатыылаах, тэҥҥэ холбоммут) этии, сирэй саҥа, ойоҕос саҥа, диалог, туһулуу өйдөбүллэрин билии, этиигэ, тиэкискэ арааран булуу, бэйэ этиитин толкуйдааһын. Этиини таба интэнээссийэлээн ааҕыы, сурукка саҥа дэгэтин сурук бэлиэтинэн араарыы. Этиини чилиэнинэн ырытыы.

Сурук-бичик култуурата

Таба суруйуу. Таба суруйуу сурук-бичик култуурата буоларын өйдөөһүн. Уһун аһаҕас дорҕооннору, дьуптуону, хоһуласпыт, сэргэстэспит, ханыылаһар бүтэй дорҕооннору, саха тылыгар киирии тыл дорҕооннорун таба суруйуу. Сахалыы араастык этиллэр тыллар таба суруллуулара тыл төрүт сокуоннарыттан тахсалларын, норуокка үөрүйэх, үгэс буолбут нуормаларга олоҕуралларын өйдөөһүн, харыстабыллаах сыґыан. Киэҥник, элбэхтик туттуллар эбэтэр сахалыы этэргэ табыгастаах киирии тыллары сахатытан суруйуу; тылбаастанар эбэтэр саха тылынан бэриллэр кыахтаах нуучча тылларын сахалыы солбугунан биэрии; сахалыы кыайан суруллубат киирии тыллар сыһыарыыларын таба суруйуу.

Сурук бэлиэтэ. Сурук бэлиэтэ – тыл култууратын сорҕото буоларын, киһи этэр санаатын чуолкайдыырга, иэйиини сурукка биэрэргэ, суругу-бичиги тупсарарга биллэр-көстөр туһалааҕын, тиэкис арҕам-тарҕам барбатын, ыґыллыбатын, биир сомоҕо, сибээстээх буоларын, хааччыйарын өйдөөһүн. Тыл ордук тупсаҕай тутуллаах, этигэн, бэргэн буоларыгар сахалыы этии, сурук бэлиэтин арааґын (араарар, тоґоҕолоон бэлиэтиир) сатабыллаахтык туттуу.

Тыл салаалара. Саҥа дорҕоонун туһунан билиигэ олоҕуран тыл дорҕооннорун тылыгар-өһүгэр таба интэнээссийэлээн, охсуулаан туттар; лиэксикэҕэ ылбыт сатабылларыгар, үөрүйэхтэригэр уонна билиитигэр тирэҕирэн, тылы ситимнээх саҥаҕа уонна туттулук истииллэргэ табыгастаахтык туттар; морполуогуйаны үөрэтэн иҥэриммит үөрүйэхтэрин, сатабылларын туһанан, саҥа чаастарын суолталарын уонна тылы үөскэтэр, уларытар халыыптарын литэрэтиирэлии нуормаларынан уонна төрөөбүт тыл үйэлээх үгэһин үөрүйэхтэринэн салайтаран араас истиилгэ сөпкө туһанар; сиинтэксискэ үөрэнэн билбит, сатаабыт үөрүйэхтэригэр олоҕуран, ситимнээх саҥатыгар тыл ситимин, этиини таба оҥорор, араас истиилгэ сөп түбэһиннэрэн сыысхала суох туттар.

Ситимнээх саҥаны сайыннарыы

Туох сыаллаах-соруктаах саІарарын, суруйарын өйдөөн (тиэмэ, сүрүн санаа), дьоҥҥо тиийимтиэ гына санаатын сааґылаан, араас истииллээх тиэкиһи туһанар үөрµйэҕи баһылааһын (истэн суруйуу, өйтөн суруйуу, о.д.а.). Тиэкис сүрүн санаатыгар олоҕуран, тиэкиһи таба ааттыыр. Тиэкис сиһилиир тиибин таба туһанан (сэһэргээһин, ойуулааґын, тойоннооһун), тиэкис тутулун тутуґар (киириитэ, сүрүн чааһа, түмүгэ), табыгастаах былаанын оҥорор (кылгас, тэнийбит), кэрчик тиэмэлэргэ бытарытар. Тыл туттуллар аналын, дэгэтин учуоттаан, онно тоҕоостоох тутуллаах этиилэри (логичность речи), ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары, сөптөөх тыл баайын (богатство речи), түгэнигэр сөптөөх тылы туттар (уместность речи).

Орто сүһүөх оскуолаҕа «Саха тыла» биридимиэти үөрэтии түмүгэ

Саха тылын оскуолаҕа үөрэтии кэмигэр ытык өйдөбүллэри (личностные результаты) иҥэрии түмүгэ:

1) тыл баайа, кыаҕа, күүһэ – бу омук баайа, кыаҕа, инники кэскилэ буоларын өйдүүр; ийэ тыл киһи иэйиитэ уһуктар, өйө-санаата, айар-тутар дьоҕура сайдар эйгэтэ буолар диэн итэҕэйэр;

2) төрөөбүт тыл үйэлээх үгэһин, этигэн кэрэтин ытыктыыр, киэн туттар, харыстыыр, тылын-өһүн сайыннарарга дьулуһар;

3) ылбыт билиитигэр, тылын баайыгар тирэҕирэн саныыр санаатын холкутук тиэрдэр; саҥарар саҥатын кэтээн көрөн сөптөөх түмүк оҥостор.

Үөрэх сатабылларын (метапредметные результаты) иҥэрии түмүгэ:

1) саҥарар саҥа бары көрүҥүн баһылааһын:

Истии (аудирование) уонна ааҕыы:

- тылынан уонна суругунан иһитиннэриини сөпкө өйдөөһүн (бодоруһууну, тиэкис тиэмэтин, сµрµн санаатын; сүрүн уонна эбии иһитиннэриини);

- араас көрүҥнээх, истииллээх тиэкиһи сатаан ааҕыы;

- араас көрүҥнээх, истииллээх тиэкиһи сатаан истии;

- араас иһитиннэриини сатаан булуу, биллэрэр-иһитиннэрэр эйгэни, Интэриниэти киллэрэн туран;

- чопчу тиэмэҕэ матырыйаалы наардааһын; иһитиннэриини бэйэ көрдөөн булуута, ону сатаан тиэрдии;

- дьон саҥарар саҥатын ис хоһоонунан, истилиистикэлии уратытынан тэҥнии тутан быһаарыы.

Саҥарыы уонна сурук:

- үөрэх хаамыытыгар туох сыал-сорук турарын сатаан быһаарар (биирдиилээн уонна кэлэктиибинэн), үлэни бэрээдэгинэн аттарар, түмүгүн сатаан сыаналыыр, ону тылынан уонна суругунан сөпкө тириэрдэр сатабыл;

- истибит эбэтэр аахпыт тиэкиһин кылгатан быһаарар (былаан, кэпсээн, кэниспиэк, аннатаассыйа);

- тиэкис араас көрүҥүн, истиилин тутуһан тылынан уонна суругунан сатаан оҥорор;

- тиэкискэ ирдэнэр нуорманы тутуһан саныыр санаатын тылынан уонна суругунан сатаан биэрэр; аахпыт, истибит, көрбүт чахчытыгар тус санаатын сатаан этэр;

- монолог (сэһэргээһин, ойуулааһын, тойоннооһун) уонна диалог (кэпсэтии сиэрэ, ыйыталаһыы, көҕүлээһин, санаа атастаһыыта уо.д.а.) араас көрүҥүн сатаан туттар;

- күннээҕи олоххо саха тылынан сөпкө саҥарыы, лиэксикэлии, кырамаатыкалыы, истилиистикэлии нуормаларын, сүнньүнэн, тутуһар; таба суруйууга, сурук бэлиэтигэр быраабыла сµрµн ирдэбиллэринэн сирдэтэр;

- дьону кытта кэпсэтэригэр кэпсэтии сиэрин тутуһар; сөпкө туттан-хаптан алтыһар;

- үөрэх хаамыытыгар, күннээҕи олоххо тылын-өһүн хонтуруолланар; сыыһатын-халтытын булан көннөрүнэр; суруйбут тиэкиһин көннөрөр, тупсарар;

- табаарыстарын иннигэр туран кылгас иһитиннэрии, дакылаат, эрэпэрээт оҥорор; араас тиэмэни дьүүллэһиигэ көхтөөхтүк кыттар.

2) ылбыт билиитин, сатабылын, үөрүйэҕин күннээҕи олоххо туһанар; төрөөбүт тылын көмөтүнэн атын биридимиэттэри µ³рэтэн билии ылар; нуучча, омук тылларын, литэрэтиирэни µ³рэтэригэр саха тылыгар µ³рэммитин алты´ыннарар.

3) дьону-сэргэни кытта бодору´арыгар, кыттыгас µлэ±э, тыын суолталаах тиэмэни дьµµллэ´иигэ кэпсэтии сиэрин, т³рµт култуураны кытта дьµ³рэлээн туттар.

Тустаах µ³рэх биридимиэтин µ³рэтии тµмµгэ:

1) тыл сµрµн аналын, саха тыла нуучча тылын кытта судаарыстыбалыы тэ² ыстаатыстаа±ын, тыл норуот култууратын кытта ыкса ситимнээ±ин, т³р³³бµт тыл ки´иэхэ уонна уопсастыба±а сµ²кэн оруоллаа±ын ³йдµµр;

2) т³р³³бµт тыл гуманитарнай наукаларга ылар миэстэтин уонна µ³рэхтээ´и²²э туох суолталаа±ын ³йдµµр;

3) т³р³³бµт тыл ту´унан билим сµрµн т³рµттэрин удума±алыыр;

4) тыл µ³рэ±ин (лингвистика) сµрµн ³йд³бµллэрин: тыл µ³рэ±ин салааларын; са²арар са²а тылынан уонна суругунан бэриллиитин; монолог, диалог к³рµ²нэрин; кэпсэтии, бодору´уу сиэрин; кэпсэтии, билим, пубулуустука, дьыала-куолу истиилин, уус-уран литэрэтиирэ тылын-³´µн; са²а тииптэрин (сэ´эргээ´ин, ойуулаа´ын, тойонноо´ун); тиэки´и билэр;

5) тыл баайын араас дэгэтин ³йдµµр, тылынан уонна суругунан алты´ыыга сиэри, литэрэтиирэлии нуорманы туту´ар;

6) тыл сµрµн к³стµгµн, кырамаатыкалыы халыыптарын тута билэр, ырытар, тылыгар-³´µгэр сатаан туттар;

7) тылы сатаан ырытар (са²а дор±оонунан, састаабынан, лиэксикэлии, морполуогуйалыы), сиинтэксистии (ситиминэн, этии чилиэнинэн), иэйиини к³рд³р³р сы´ыан тыллары сатаан туттар;

8) бодору´ууга синиэньими (лиэксикэлии, кырамаатыкалыы) сатаан туттуу кэрэтин ³йдµµр, тылыгар-³´µгэр туттар;

9) төрөөбүт тыла кэрэтин өйдүүр, уус-уран литэрэтиирэ тиэкиһигэр булан сыаналыыр.

Бырагыраама

6 кылаас (70 чаас)

Киирии тиэмэ. Саха тыла сир симэ±ин курдук сиэдэрэй

Норуот кута-сµрэ, майгыта-сигилитэ, б³лµ´µ³пµйэтэ тылыгар к³ст³р.

Тыл баайа (лиэксикэ). Синиэньими тиэкискэ туттуу. Сиинтэксис. Этии чилиэннэрэ. Сирэй са²а. Са²а дор±ооно уонна кыраапыка. А´а±ас дор±оон дьµ³рэлэ´иитэ. Ырытыы к³рµ²нэрэ. Тыл састааба уонна таба суруйуу. Тиэкис тиэмэтэ, ис хо´ооно.

Тыл баайа (лиэксикэ). I. Тыл сµрµн баайа. Тµ³лбэ тыл. Идэ тыла. Киирии, эргэрбит уонна са²а тыллар. Сомо±о домох ³йд³бµлэ, туттуллар эйгэтэ.

Ситимнээх са²а: III. Тиэкис тииптэрэ: сэ´эргээ´ин, ойуулаа´ын, тойонноо´ун. Сэ´эргээ´ин тиэкис тутула: са±аланыыта, чыпчаала, бµтµµтэ. Сэ´эргээ´ин тиэкис араа´ын сатаан туттуу, суруйуу.

Морполуогуйа. Таба суруйуу. Тыл култуурата

Морполуогуйа ³йд³бµлэ. Саха тылыгар са²а чаа´ын араа´а: ааттар, туохтуурдар, сы´ыат, к³м³ тыллар (1 ч).

Аат тыл

I. Аат тыл суолтата. Барамайы (биридимиэти) уонна ³йд³бµлµ бэлиэтиир тыл. Уопсай уонна анал аат. Аат тыл морполуогуйалыы бэлиэтэ, этиигэ ханнык чилиэн буолара.

Ситимнээх са²а: III. Ойуулаа´ын тиэкис уратыта, туттуллар сыала-соруга, миэстэтэ-кэмэ. Сахалыы ойуулаа´ын бэрээдэгэ, араас ньымата: дор±оону дьµ³рэлээн т³хтµрµйµµ, тылы ханыылаа´ын, биир уустаах чилиэннэри ту´аныы, о.д.а.

I. Аат тыл µ³скµµр ньымата: сы´ыарыы, аттарыы, паарала´ыы.

Ситимнээх са²а: III. -аа´ын, -ыы, -ааччы, -чаан сы´ыарыынан µ³скээбит аат тылы туттуу уратыта. Ойуулаа´ын тиэки´и арааран билии, этии ситимнэ´эр ньыматын бы´аарыы. Тиэкис итэ±э´ин булан к³нн³рµµ. Сири-дойдуну, ки´и-сµ³´µ тас к³рµ²µн ойуулаан кэпсээ´ин уонна суруйуу.

I. Аат тыл ахсаана. Биир уонна элбэх ахсаан халыыбын суолтата. Саха тылыгар элбэх ахсаан суолтатын биир ахсаан халыыбынан биэрэр ньымалар: ахсаан ааты кытта (3 дьиэ, 10 хонук), биридимиэт биир буолбата±ын ыйар тылы кытта (элбэх µлэ, хас да о±о), паараласпыт аат тыл (суол-иис, кус-хаас), айыл±аттан ахсаана биллэр биридимиэт (хара харахтаах, кэчигирэспит тиистээх), айыл±а к³стµµтэ (хаар тµстэ, ардах тохтоото), кэлимсэ биридимиэт (эт атыыланар, бадараан тахсыбыт), хомуур ³йд³бµл (сибэкки µµннэ, кус кэлбит), сы´ыарыыта суох туохтуу тµ´µк (сµ³´µ иитэр, алмаас кырыылыыр).

Элбэх ахсаан халыыбын кэпсэтии тылыгар, уус-уран айымньыга, наука кинигэтигэр туттуу уратыта.

Ситимнээх са²а: III. Тойонноо´ун тиэкис уратыта, сыала-соруга, туттуллар кэмэ-кэрдиитэ. Тойонноо´ун тиэкис тутула: тиэсис,

дакаастаа´ын, тµмµк. Дакаастаа´ын к³рµ²э: холобурунан итэ±этии, утарыта туруоруу, сатамматын к³рд³рµµ, о.д.а.

I. Аат тыл тµ´µгэ, тµ´µк сы´ыарыыта. Тµ´µк сы´ыарыытын таба суруйуу быраабылата. Тµ´µк сы´ыарыытын нуучча тылын сабыдыалынан уларытыы тµбэлтэлэрэ: сы´ыарыылаах уонна сы´ыарыыта суох туохтуу тµ´µгµ, сы´ыарыы, туттуу тµ´µгµ, о.д.а. халыыбы бутуйуу (кинигэ аа±ар, бу кинигэни аа±ар, хамнаска иэс, суруйааччытынан буолар).

Ситимнээх са²а: III. Тойонноо´ун тиэки´и арааран билии, этии ситимнэ´эр ньыматын бы´аарыы. Тойонноо´ун тиэки´и сыаналаа´ын: тиэсис т³´³ толору дакаастаммытый, тиэсис уонна тµмµк хайдах дьµ³рэлэспиттэрий.

I. Тардыылаах аат тыл. Суолтата, ахсаана, µ³скээ´инэ. Тардыы ситими атын ситим µтµрµйµµтэ (µµккэ былаан, с³т³лт³н эмп). Уустук тардыылаах аат тыл ахсаа²²а с³пс³´µµтэ (Бµлµµ улуустарын дьыл±ата).

Ситимнээх са²а: III. Дакаастаммыт тиэсискэ тµмµк о²орорго эрчиллии. Тиэмэ ис хо´оонуттан к³р³н тиэси´и толкуйдаа´ын.

Да±аа´ын аат

I. Да±аа´ын аат суолтата, араа´а: т³рµт, µ³скээбит, киирии, ааттыйбыт. Морполуогуйалыы бэлиэтэ, этиигэ ханнык чилиэн буолара.

Ситимнээх са²а: III. Тойонноо´ун тииптээх тиэкистэри о²оруу: тугу эмэ утарсан, к³рд³´³н тыл этии, сурук суруйуу, аахпыт кинигэни, буолбут тµбэлтэни ырытыы.

I. Да±аа´ын аат µ³скµµр ньымата: сы´ыарыы, аттарыы. Барамай (биридимиэт) бэлиэтин кµµ´µрдэн эбэтэр кыччатан к³рд³рµµ.

Ситимнээх са²а: III. Да±аа´ын ааты таба суруйуу быраабылатын сатаан бы´аарар, с³пк³ суруйар.

Ахсаан аат

I. Ахсаан аат суолтата, морполуогуйалыы бэлиэтэ, этиигэ ханнык чилиэн буолара. Ахсаан аат араа´а, тµ´µгµнэн уларыйыыта, аат тыл суолтатын ылыыта. Ахсаан ааты таба суруйуу. Кээмэйи бэлиэтиир сахалыы тыллар. ахсаан ааттаах сомо±о тыллар.

Ситимнээх са²а: III. Тиэкис ту´унан урут барбыты хатылаа´ын, чи²этии. Судургу уонна уустук былаан.

Солбуйар аат

I. Солбуйар аат суолтата, морполуогуйалыы бэлиэтэ, этиигэ ханнык чилиэн буолара. Солбуйар аат араа´а: сирэй, тардыылаах, бэйэни, ыйар, ыйытар, бы´аарыылаах, бы´аарыыта суох. Сирэйинэн, тµ´µгµнэн уларыйыыта. Солбуйар ааты са²арар са²а±а туттуу. Синиэньим солбуйар ааттар. Солбуйар ааттаах сомо±о тыл. Ситимнээх са²а: III. Араас тиэки´и сатаан о²оруу. Бэлэм тиэкис быстах итэ±эстэрин булан к³нн³рµµ.

Сыл тµмµгµнэн хатылаа´ын

Тыл баайа (лиэксикэ). Аат тыл. Да5ааьын аат. Ахсаан аат. Солбуйар аат.