Fizika qanunlar?

FIZIKA QANUNLARI Nyutonun I qanununun ifad?si bel?dir: el? hesablama sisteml?ri var ki, bu sisteml?r? n?z?r?n h?r?k?td? olan cism? ba?qa cisiml?r t?sir etmirs?, (v? ya ba?qa cisiml?rin t?siri bir-birini kompensasiya edirs?) onda o cisim ?z s?r?tini sabit saxlay?r. Nyutonun I qanununun ?d?ndiyi hesablama sistemin? inersial hesablama sistemi deyilir. Bir inersial hesablama sistemin? n?z?r?n d?zx?tli b?rab?rs?r?tli (t?cilsiz) h?r?k?t ed?n ist?nil?n ba?qa hesablama sistemi d? inersial hesablama sistemidir. Nyutonun II qanununun ifad?si bel?dir: Cisimin ald??? t?cil ?v?zl?yici q?vv? il? d?z, cismimin k?tl?si il? t?rs m?t?nasibdir. a= F?v / m Nyutonun III qanununun ifad?si bel?dir: Cisiml?r modulca b?rab?r, istiqam?tc? ?ks olan q?vv?l?rl? bir-birin? t?sir edir: F1,2 = -F2,1 ?mumd?nya cazib? qanununun ifad?si bel?dir: cisiml?r bir-birin?, modulu onlar?n k?tl?l?ri hasili il? d?z, onlar?n aras?ndak? m?saf?nin kvadrat? il? t?rs m?t?nasib olan q?vv? il? c?zb olunur: Fcaz=G?m1m2/r2 ?xtiyari iki cismin aras?nda t?sir ed?n qar??l?ql? c?zb q?vv?l?ri ?mumd?nya cazib? q?vv?si v? ya qravitasiya q?vv?si adlan?r. Qravitasiya sabiti ?d?di qiym?tc?, aralar?ndak? m?saf? 1 m. olduqda, h?r birinin k?tl?si 1kq. olan iki cismin aras?ndak? cazib? q?vv?sin? b?rab?rdir. Lingd? q?vv?l?rin tarazl?q ??rti bel?dir: lingin qollar?na t?sir ed?n q?vv?l?rin qiym?tl?ri qollar?n uzunluqlar? il? t?rs m?t?nasib olarsa, ling tarazl?qda olar: F2/F1=l1/l2 T?rp?nm?z dayaq ?traf?nda f?rlana bil?n b?rk cism? ling deyilir. B?t?n mexanizml?r? t?tbiq olunan mexanikan?n q?z?l qaydas? bel?dir: q?vv?d? ne?? d?f? qazan?l?rsa, m?saf?d? o q?d?r d?f? itirilir. ?mpulsun saxlanmas? qanununun ifad?si bel?dir: qapal? sistem t??kil ed?n cisiml?rin impulslar?n?n h?nd?si (vektorial) c?mi bu cisiml?rin ist?nil?n h?r?k?tl?rind? v? ist?nil?n qar??l?ql? t?sirind? sabit qal?r. Tam mexaniki enerjinin saxlanmas? qanununun ifad?si bel?dir: a??rl?q q?vv?si v? yaxud elastiklik q?vv?si il? qar??l?ql? t?sird? olan cisiml?rin qapal? sisteminin tam mexaniki enerjisi, sistemin cisiml?rinin ist?nil?n h?r?k?tl?rind? sabit qal?r: Ep1 + Ek1 = Ep2 + Ek2 Bernulli qanununun ifad?si bel?dir: borudan axan mayenin t?zyiqi, onun h?r?k?t s?r?tinin ki?ik oldu?u boru hiss?l?rind? ?ox v? ?ksin?, s?r?tin b?y?k oldu?u hiss?l?rd? is? az olur. Paskal qanununun ifad?si bel?dir: qaz?n v? ya mayenin ?z?rin? d???n t?zyiq, d?yi?m?d?n qaz?n v? ya mayenin h?r bir n?qt?sin? verilir. Eyni mayel?r olduqda birl??mi? qablar qanununun ifad?si bel?dir: ist?nil?n formal? birl??mi? qablarda bircins mayenin s?thi eyni s?viyy?d? olur. M?xt?lif mayel?r olduqda birl??mi? qablar qanununun ifad?si bel?dir: birl??mi? qablarda s?xl??? b?y?k olan maye s?tununun h?nd?rl?y? s?xl??? ki?ik olan maye s?tununun h?nd?rl?y?nd?n ki?ik olur: h1/h2=r2/r1 Hidravlik presd? q?vv?l?rin tarazl?q ??rti bel?dir: b?y?k por?enin sah?si ki?ik por?enin sah?sind?n ne?? d?f? b?y?kd?rs?, b?y?k por?en? t?sir ed?n q?vv? ki?ik por?en? t?sir ed?n q?vv?d?n o q?d?r d?f? b?y?kd?r: F2/F1 = S2/S1 Presl?m?k (s?xmaq) ???n i?l?dil?n hidravlik ma??na hidravlik pres deyilir. Molekulyar-kinetik n?z?riyy? 3 m?dd?adan ibar?tdir: 1. madd? z?rr?cikl?rd?n t??kil olunmu?dur; 2. bu z?rr?cikl?r nizams?z h?r?k?t edir; 3. z?rr?cikl?r bir-biri il? qar??l?ql? t?sird?dir. B?t?n cisiml?rin nizams?z h?r?k?t ed?n ayr?-ayr? z?rr?cikl?rd?n t??kil olunmas? t?s?vv?r? ?sas?nda makroskopik cisiml?rin xass?l?rini v? onlarda ged?n istilik prosesl?rini izah ed?n n?z?riyy? molekulyar-kinetik n?z?riyy? adlan?r. Avaqadro qanununun ifad?si bel?dir: eyni temperatur v? t?zyiqd? m?xt?lif qazlar?n b?rab?r h?cmind? olan molekullar?n say? eynidir. Boyl-Mariot qanununun ifad?si bel?dir: verilmi? qaz k?tl?sinin temperaturu d?yi?mirs?, onun t?zyiqinin h?cmin? hasili sabit qal?r: PV=const. Gey-L?ssak qanununun ifad?si bel?dir: verilmi? qaz k?tl?sinin t?zyiqi d?yi?mirs?, onun h?cminin m?tl?q temperatura nisb?ti sabit qal?r: V/T=const. ?arl qanununun ifad?si bel?dir: verilmi? qaz k?tl?sinin h?cmi d?yi?mirs?, onun t?zyiqinin m?tl?q temperaturuna nisb?ti sabit qal?r: P/T=const. Huk qanununun ifad?si bel?dir: ki?ik deformasiyada s g?rginliyi e nisbi uzanma il? d?z m?t?nasibdir: s=E??e ? Enerjinin saxlanmas? qanununun ifad?si bel?dir: enerji t?bi?td? he?d?n yaranm?r v? itmir; enerjinin miqdar? d?yi?m?zdir, o yaln?z bir ??kild?n ba?qas?na ke?ir. ?stilik hadis?si d? ?hat? olunmaqla enerjinin saxlanma v? ?evrilm? qanunu termodinamikan?n birinci qanunu adlan?r. Termodinamikan?n birinci qanununun ifad?si bel?dir: sistem bir haldan ba?qa hala ke?dikd? onun daxili enerjisinin d?yi?m?si xarici q?vv?l?rin i?i il? ona veril?n istilik miqdar?n?n c?min? b?rab?rdir: DU=A+Q Termodinamikan?n birinci qanununu bel? d? ifad? etm?k olar: sistem? veril?n istilik miqdar? onun daxili enerjisinin d?yi?m?sin? v? sistemin xarici cisiml?r ?z?rind? g?rd?y? i?? s?rf olunur: Q = DU + A? Enerjinin m?mk?n olan ?evrilm?l?rinin istiqam?tini g?st?r?n v? bununla da t?bi?td? ged?n prosesl?rin d?nm?z oldu?unu ifad? ed?n qanun termodinamikan?n ikinci qanunu adlan?r. Termodinamikan?n ikinci qanununun ifad?si bel?dir: sisteml?rin ?z?nd? v? ya ?trafdak? cisiml?rd? eyni zamanda ba?qa d?yi?iklikl?r olmadan istiliyi nisb?t?n soyuq sistemd?n daha isti sistem? ke?irm?k olmaz. Elektrik y?k?n?n saxlanmas? qanununun ifad?si bel?dir: qapal? sistemd? b?t?n z?rr?cikl?rin y?kl?rinin c?bri c?mi sabit qal?r: q1 + q2 + ... + qn =const. Kulon qanununun ifad?si bel?dir: s?kun?td? olan y?kl? iki n?qt?vi cismin vakuumda qar??l?ql? t?sir q?vv?si onlar?n y?kl?rinin modullar? hasili il? d?z, aralar?ndak? m?saf?nin kvadrat? il? t?rs m?t?nasibdir: F=k??q1??? q2? /r2 Superpozisiya prinsipinin ifad?si bel?dir: m?xt?lif y?kl? z?rr?cikl?rin yaratd??? elektrik sah?sinin m??yy?n n?qt?d? yekun intensivliyi z?rr?cikl?rin h?min n?qt?d? yaratd??? ayr?-ayr? intensivlikl?rin vektorial (h?nd?si) c?min? b?rab?rdir: E = E1 + E2 + E3 + ... D?vr? hiss?si ???n Om qanununun ifad?si bel?dir: d?vr? hiss?sind?n axan c?r?yan?n ?idd?ti h?min hiss?nin uclar?ndak? g?rginlikl? d?z m?t?nasibdir: I = U/R Coul-Lens qanununun ifad?si bel?dir: c?r?yanl? naqild? ayr?lan istilik miqdar? c?r?yan ?idd?tinin kvadrat?, naqilin m?qavim?ti v? c?r?yan?n ke?m?si ???n s?rf olunan zaman?n hasilin? b?rab?rdir: Q = I2 ?R?t Tam d?vr? ???n Om qanununun ifad?si bel?dir: tam d?vr?d? c?r?yan ?idd?ti h?min d?vr?nin elektrik h?r?k?t q?vv?si il? d?z m?t?nasibdir: I = e/R+r Amper q?vv?sinin qiym?tini t?yin ed?n Amper qanununun ifad?si bel?dir: Amper q?vv?si maqnit induksiya vektorunun modulunun c?r?yan ?idd?tin?, naqil par?as?n?n uzunlu?una v? bu par?a il? maqnit induksiyas? vektoru aras?nda qalan buca??n sinusu hasilin? b?rab?rdir: FA=B?I? Dl?sina Maqnit sah?si t?r?find?n c?r?yanl? naqil? t?sir ed?n q?vv? Amper q?vv?si adlan?r. Faradeyin elektroliz qanununun ifad?si bel?dir: Elektrolitd?n elektirk c?r?yan? ke??n Dt zaman ?rzind? elektrodda ayr?lan madd?nin k?tl?si, zaman v? c?r?yan ?idd?ti il? d?z m?t?nasibdir: m=k?J?Dt ?????n d?zx?tli yay?lmas? qanunu bel?dir: bircins m?hitd? i??q d?z x?tt boyunca yay?l?r. ?????n qay?tma qanunu 2 m?dd?adan ibar?tdir: 1. D???n ??a, qay?dan ??a v? d??m? n?qt?sind?n iki m?hiti ay?ran s?rh?d? ??kilmi? perpendikulyar bir m?st?vi ?z?rind?dir. 2. Qay?tma buca?? d??m? buca??na b?rab?rdir. ?????n s?nma qanunu iki m?dd?adan ibar?tdir: 1. D???n ??a, s?nan ??a v? d??m? n?qt?sind?n iki m?hiti ay?ran s?rh?d? ??kilmi? perpendikulyar bir m?st?vi ?z?rind?dir. 2. D??m? buca??n?n sinusunun s?nma buca??n?n sinusuna olan nisb?ti iki m?hit s?rh?di ???n sabit olub, ikinci m?hitin birinci m?hit? nisb?t?n s?nd?rma ?msal? adlan?r: sina/sinb=n2,1=n2/n1=u1/u2 Eyn?teynin x?susi nisbilik n?z?riyy?sinin I postulat? (Eyn?teynin nisbilik prinsipi) bel?dir: t?bi?t hadis?l?rinin ham?s? b?t?n inersial hesablama sisteml?rind? eyni t?rzd? gedir. Eyn?teynin x?susi nisbilik n?z?riyy?sinin II postulat? bel?dir: i????n vakuumdak? s?r?ti b?t?n hesablama sisteml?ri ???n eyni olub, m?nb?yin s?r?tind?n v? i??q siqnal?n? q?bul ed?n q?buledicinin s?r?tind?n as?l? deyildir. Plank hipotezi bel?dir: atomlar elektromaqnit enerjisini ayr?-ayr? porsiyalar-kvantlar ??klind? ??aland?r?r v? udur. Fotoeffektin I qanununun ifad?si bel?dir: metal?n s?thind?n i????n bir saniy?d? qopard??? elektronlar?n say? d???n i????n intensivliyi (d???n fotonlar?n say?) il? d?z m?t?nasibdir. ?????n t?siril? madd?d?n elektronlar?n qopmas? hadis?si fotoeffekt adlan?r. Fotoeffektin II qanununun ifad?si bel?dir: metaldan ??xan elektronlar?n (fotoelektronlar?n) maksimal kinetik enerjisi i????n intensivliyind?n as?l? olmay?b, d???n i????n intensivliyind?n as?l?d?r. Fotoeffektin III qanununun ifad?si bel?dir: i????n tezliyi (dal?a uzunlu?u) bax?lan madd? ???n m??yy?n qiym?t? malik minimum tezlikd?n (nmin) (lmax maksimal dal?a uzunlundan) ki?ik (b?y?k) olduqda fotoeffekt ba? vermir, b?y?k (ki?ik) olduqda is? fotoeffekt ba? verir; nmin v? ya lmax fotoeffektin q?rm?z? s?rh?ddi adlan?r. Atomun Tomson modelin? g?r? atomun m?sb?t y?k? onun b?t?n h?cmi boyunca b?rab?r s?xl?qla paylan?r v? elektronlar h?min m?sb?t y?kl? k?r?nin daxilind? yerl??ir. Atomun Rezerford t?r?find?n verilmi? planetar modelin? g?r? atomun m?rk?zind? onun dem?k olar ki, b?t?n k?tl?si v? b?t?n m?sb?t y?k? toplanm?? n?v? yerl??ir. Elektronlar is? dair?vi orbitl?r boyunca n?v?nin ?traf?nda h?r?k?t edir.